De Verdieping

14 januari 2010

Hans Goslinga

Geharnast, niet deemoedig

Jan Peter Balkenende geeft (vlnr) toelichting op het ontslag van zijn kabinet in 2002, op de beslissing om geen toestemmingswet in te dienen voor het huwelijk van prins Johan Friso met Mabel Wisse Smit in 2003 en op het rapport van de commissie-Davids, eergisteren. © Werry Crone, Trouw en Joël van Houdt

reacties (33)
print
stuur artikel door

U bekijkt nu: pagina 1 van 2.

Hoe kan het dat een politicus die al meer dan zeven jaar in het Torentje huist op een cruciaal moment zo onprofessioneel optreedt? Het lukte premier Balkenende dinsdag niet met enige afstand naar het rapport-Davids te kijken.

Integendeel, hij besprong de kritische bevindingen van de onderzoekscommissie alsof hij persoonlijk in zijn eer was aangetast. Daardoor veroorzaakte hij een politiek ongeluk, dat het einde van zijn kabinet en het einde van zijn premierschap tot gevolg kan hebben.

Volgens zijn moeder wilde Jan Peter Balkenende toen hij in 2002 als premier aantrad ’een gids in dit barre land zijn’. Het probleem dat zij in haar moedertrots vermoedelijk over het hoofd zag, was dat zoonlief nog maar weinig politieke ervaring bezat. Na krap vier jaar Kamerlidmaatschap, waarvan minder dan een jaar fractievoorzitter, was hij voor Haagse begrippen nog nat achter de oren.

Willibrord Davids, de voorzitter van de onderzoekcommissie naar de kwestie-Irak, stipte de onervarenheid van Balkenende dinsdagochtend even aan als een soort van verzachtende omstandigheid. Hij wees erop dat de premier in zijn eerste regeringsjaar nog wel andere dingen aan zijn hoofd had dan alleen Irak. Zo moest hij de twee bakkeleiende LPF-ministers Heinsbroek en Bomhoff in toom houden en had hij te stellen met een opstandige prinses, Margarita. Daar kwam bij, voegde Davids er subtiel aan toe, dat ook het parlement het liet afweten. Irak was in die periode geen onderwerp van diepgaand debat. In het algemeen was de Nederlandse politiek in dat jaar meer met zichzelf bezig dan met buitenlandse politiek.

Reden genoeg dus voor Balkenende om met een zekere relativering de harde conclusies van Davids onder ogen te zien en, zoals de PvdA had gehoopt, met gepaste deemoedigheid te reageren. Davids had hem daartoe in zijn aanbiedingsspeechje een nog veel dwingender voorzet gegeven door te wijzen op de gevolgen van de inval van de Amerikanen en Britten in Irak: 4993 doden en talloze gewonden in 2009, waarmee het land thans ’misschien wel de onveiligste plek op aarde’ is. In ieder geval niet de rechtvaardige, welvarende en democratische samenleving die de invallers in 2002 zegden na te streven. Davids noemde dit ’het meest essentiële en diepliggende punt in het Irak-drama’. Maar de premier ging er in zijn reactie aan voorbij.

Joop den Uyl, PvdA-leider tussen 1967 en 1986 en vier jaar premier in het begin van de jaren zeventig, had de gewoonte in vertrouwelijk beraad met ambtenaren of partijgenoten in de derde persoon over zichzelf te spraken. Dat ging in de trant van: kan Den Uyl dit voor zijn rekening nemen? Op die manier schiep hij ruimte voor tegenspraak. Hetzelfde effect bereikt een politicus die in het openbaar een zekere relativering in zijn woorden legt. Enige afstand laat ruimte voor andere opvattingen en de spreker geeft ermee aan dat hij de aangesprokenen serieus neemt en tegelijk meester is van de situatie.

De politicus die dat durft, vertoont een kenmerk van natuurlijk leiderschap. Piet de Jong, premier tussen 1967 en 1971, was zo’n figuur. Het probleem van Balkenende is dat hij geen echte leider is, maar wel zo wil overkomen: vastberaden, daadkrachtig, duidelijk. Als een Nederlander met een VOC-mentaliteit. Alles wat zweemt naar zwakte werpt hij van zich af. Zo zei hij in 2004 op een partijbijeenkomst: „Niemand kan van mij zeggen dat ik ooit door de knieën ben gegaan”. Standvastigheid is mooi, maar kan doorslaan in stijfkoppigheid.

In plaats van een deemoedige Balkenende zag de natie afgelopen dinsdagmiddag een geharnaste Balkenende, die strijdlustig en bijna uitdagend verklaarde dat het dragen van verantwoordelijkheid ook de plicht tot verantwoording meebrengt. Daar liep hij niet voor weg, hij had destijds immers ’naar eer en geweten’ gehandeld en ’een zuivere en integere afweging’ gemaakt. Verkeerde taal op het verkeerde moment en een tikkeltje misplaatst na zeven jaar verzet tegen een reconstructie van de besluitvorming. De commissie-Davids trekt nergens in haar rapport de integriteit van hem of andere ministers uit die dagen in twijfel. Zij kritiseert de besluitvorming op een aantal cruciale punten en constateert lacunes in de informatievoorziening aan het parlement.

Door de kritiek zo sterk naar zich toe te trekken, verloor Balkenende uit het oog dat hij thans premier is van een ander kabinet met een andere politieke samenstelling. Dat is allerminst een eenvoudige positie, maar hij had het zich gemakkelijker gemaakt en het was professioneler geweest als hij een scheiding tussen persoon en functie had gemaakt. Nu trok hij zelf vuur aan in een politieke omgeving, die gemeten aan de gemiddelde Haagse toonhoogte verrassend piano op de uitkomsten van het onderzoek-Davids had gereageerd.

In dat opzicht deed Balkenende denken aan Dries van Agt, de eerste CDA-aanvoerder, die ook politieke zaken tot zijn hoogst eigen persoon kon herleiden, tot wilde woede van de PvdA die zich daarmee geen raad wist.

Het lijkt wel of de geschiedenis zich nu een beetje herhaalt, maar niet helemaal. Bij de gereformeerde Balkenende is niet zozeer zijn geweten in het geding zoals bij de roomse Van Agt, als wel zijn ponteneur. Hij heeft al vaker laten zien dat het hemd van het CDA hem nader is dan de rok van het premierschap, maar hier verwijderde hij zich nog verder van wat voor iemand in zijn functie staatkundig betamelijk is.

Het gevolg was dat het rapport-Davids dinsdag snel op de achtergrond raakte, tot verdriet en woede van de PvdA die haar opstelling tegenover de inval in Irak zag ondersteund. Bos maakte destijd een zwaar punt van het ontbreken van een volkenrechtelijk mandaat. Balkenende greep de verdeeldheid in de commissie-Davids aan om zijn gelijk te halen.

Reacties (33)

Bob en Jim zeggen wat ik al jaren denk en Trouw al diverse malen duidelijk heb gemaakt. Het lijkt wel alsof Trouw verlegen is met haar antirev./geref. wortels. De vraag is: waarom? Waarom blijft Trouw zich op schaamteloze wijze uitleveren aan het salonsocialisme van de PvdA en aan gefrustreerde ex-gereformeerden die zijn 'bekeerd' tot dat salonsocialisme (zoals dhr. Faber)? Het ND zal nooit zomaar op ongenuanceerde wijze spreken over haar vrijgemaakte verleden, net zomin zal het RD haar bevindelijke achterban schofferen. Waarom doet Trouw dat dan wel bij haar geref. publiek, en continu!? Het geref. verleden van Trouw is iets om te koesteren!

Gereformeerde, Midden des lands op 18-01-2010, 18:10

Faber! Een ding kun je van die groep niet zeggen: Het is een meesterstuk van deze religie geweest om hun zondag dermate heilig en vervelend te maken dat ze weer snel naar hun dagelijks werk verlangen, maar het is nu een soort poldertalibanisme, waar de rest van Nederland mee moet leven.Een religieuze dictatuur.
Welterusten meneer de president,,,,,slaap zacht.
Het voorrecht van al die doden is, dat ze niet meer behoeven te sterven.

Henric, Europa op 17-01-2010, 22:53

In een niet geplaatste posting (censuur?) vergeleek ik Balkenende met Johan van Oldenbarnevelt,VOC,Calvinist, die voor minder ernstige wandaden dan JPB, ter dood werd gebracht. Wat is er nu ernstiger dan een land ONWETTIG in een oorlog te misleiden? Als een mening niet meer VRIJ geuit kan worden, zouden sommigen tot de methode Van Gogh/Fortuyn kunnen overgaan. TROUW zélf is zo ontstaan!

Carel van Eeden, Landsmeer op 16-01-2010, 14:40

Balkenende vond de reactie van Mariëtte Hamer vreemd. Nou, wij thuis herkenden ons direct in haar reactie. Het optreden van Balkenende vonden wij een belachelijke vertoning. Die man heeft geen idee wanneer en hoe je het woord 'wij' kunt en moet gebruiken. Zo iemand rommelt ons dus oorlogen in. Dank u wel.

Lara, ... op 16-01-2010, 01:58

Het grootste deel van de media, inclusief het Groen-linkse Trouw, probeert premier Balkende vanaf dag 1 belachelijk te maken. Ik heb grote bewondering voor hem dat hij met de vaak hetzerige en ongenuanceerde kritiek kan omgaan. Ga door meneer Balkende, uw fans zijn niet de mensen die niets beters te doen hebben dan vuil spuiten, maar de stillen in den lande!

Staalduinen, Westland op 15-01-2010, 21:49

Twee dagen lang houdt Trouw deze kwestie van de voorpagina vandaan. Mijn klacht daarover is gecensureerd.

Vanmiddag slechts een reclame-artikeltje voor JPB, op diezelfde voorpagina, waarin hij voluit zijn gram mag halen. Lezersreacties uitgeschakeld.

Kennelijk vindt Trouw het niet zo erg dat we een premier hebben die ons een illegale oorlog in rommelt, het parlement verkeerd informeert en op cruciale momenten geen leiding geeft.

Voor mij is de politieke geloofwaardigheid van Trouw gedaald tot onder het vriespunt.

Hannes Minkema, Amsterdam op 15-01-2010, 21:47

Ik denk, Hans, dat je het artikel iets anders moet schrijven gelet op het ondoordachte gebruik van de analyse van Systze Faber. Immers Abraham Kuyper de oerneocalvinist regeerde als premier van 1901 tot 1905. Is het maar niet net hoe je onze jaren wilt tellen? En hoe bekom je een wijs hart in de politiek?
Ad Poley, Leusden

Ad Poley, leusden op 15-01-2010, 21:45

weet je wat?

Ik doe vanaf nu net of Jan peter Balkenende voor mij niet meer bestaat...

eens kijken hoe dat werkt

keeees, Aveen op 15-01-2010, 21:38

Als dit nu niet het einde is voor Balkenende, laat dan alstublieft de kiezer spreken bij de volgende kamerverkiezingen. Fout op fout en toch (in 7 jaar) al vier kabinetten leiden...

Chris, Gorinchem op 15-01-2010, 21:35

Oh ja, en er gaat inderdaad totaal geen leider schuil in JP.

Chris, Gorinchem op 15-01-2010, 21:35

Ik denk dat het Balkenende ontbreekt aan een gezonde dosis zelfkennis. Hij ziet zichzelf als leider van een land. In werkelijkheid is hij al jaren onzichtbaar, behalve op van die rare momenten. Dan komt hij met z'n normen en waarden, de VOC-mentaliteit, dat Colijn zijn grote voorbeeld is, eigen verantwoordelijkheid van de burger tijdens de crisis, mantelzorgers die geen rechten hebben, zijn afzijdigheid blijkbaar tijdens het beleid rond Irak en nu zijn afgang met de presentatie van het rapport van de commissie-Davids.

Lara, ... op 15-01-2010, 16:52

Goslinga denkt bij de VOC-mentaliteit aan standvastigheid. Ik o.a. aan dwangarbeid (www.iias.nl/iiasn/iiasn8/eastasia/zeelandi.html), een vernietigingskamp bij Formosa (xs4all.nl/~carlkop/voc/coxinga.html), de genocide van Jakatra van 1619, het bloedbad van Ambon (tien Engelsen werden doodgemarteld, en.wikipedia.org/wiki/Amboyna_massacre; www.ilab.org/db/book843_694.html), GG Speelman (veroverde Makassar in 1669 en zette 5.000 man op een onbewoond eiland waar ze konden verhongeren of verdrinken), drugshandel (http://voc-kenniscentrum.nl/prod-opium.html), en de postweg van Daendels (wie zijn quota niet haalde werd gedood). Ken uw geschiedenis.

M. de Zeeuw, Amman, Jordanie op 15-01-2010, 16:31

@Bob, Amsterdam: Met "weinig gevoel voor relativering en gebrekkig bindend vermogen" wordt wellicht gedoeld op de vele kerkscheuringen binnen de geref kerken, nog in het oorlogsjaar 1944, over een slang die wel of niet sprak, uitverkiezing, en dergelijke dogma's. Over wel of niet breien, je fysio-oefeningen doen, of fietsen op zondag. Over jezelf en je kleine overtuiginkjes bloedserieus nemen. Dan krijg je dus een tunnelvisie als B, en word je overvallen door een rapport wat daar de vloer mee aanveegt.
Psalmen zingen helpt dan niet meer. Goed dat Trouw ook in dat opzicht met de benen op de grond is beland.

Nn, Amsterdam op 15-01-2010, 16:31

Hoe kan het dat iemand die al zeven jaar in het torentje zit zo onprofessioneel"reageert?
Het antwoord is even simpel als schokkend.Verwende kinderen hebben geen zelfreflexie!En deze mijnheer is gewoon zeven jaar lang gepamperd in de confortabele positie van de grootste en machtigste partij van Nederland.Hopelijk is het einde van deze democratisch parlementaire misstand in zicht.

pellinkhof, genneton op 15-01-2010, 13:46

@Corrie Wolters, Almelo:"De Amerikanen hadden heel wat wapens aan de (Nazi-)Duitsers verkocht"..? Gaarne zou ik de bron ( documenten / boektitels ) van deze bewering vernemen ? Waren het b.v. Messerschmitt gevechtsvliegtuigen, U-Boote en Krupp kanonnen ? Het Rode Sovjetleger ontving wel militaire uitrusting, nadat de oorlog al in volle gang was, o.a transportvoertuigen.

van de cremer, Arnhem op 14-01-2010, 22:35

Naar eer en geweten gehandeld?
Eer is ego en het geweten wordt bepaald door eigen waarden- en normenstelsels.
Toch tijd voor het normen- en waardendebat 2?

VIVEKA, Hilversum op 14-01-2010, 22:35

Balkenende moe? Hij is product van eigen tijd - een unieke mens die met zichzelf en met eigen doelen bezig is. Dienstbaar voor andere mens te zijn is voor die narcistische generatie totaal iets onbekend. Hoe wil je dan van zulke premier nederigheid voor eigen volk, voor eigen land verwachten? In mijn ogen is Balkenende een verrader van nederlandse volk.

Bruno Mestelaar, Groningen op 14-01-2010, 22:33

Beter artikel dan dit ter illustratie dat Trouw ver van haar ARP/gereformeerde wortels is afgedwaald is er niet. Hoeveel stigmatiserende en beledigende teksten over het gereformeerde volksdeel kun je eigenlijk nog meer kwijt als journalist. Blij dat ik jaren geleden mijn abonnement op de papieren krant heb opgezegd en nu af en toe gratis deze pulp tot mij mag nemen. De geciteerde Sytze Faber, is dat onze beroemde linkse-radicale ARP "loyalist" die altijd dacht een andere mening dan de rest van zijn ARP/CDA collega's te mogen verkondigen, maar wel 20 jaar als Kamerlid en burgemeester mee uit die partijruif at? Over bindend vermogen gesproken!

Bob , Amsterdam op 14-01-2010, 22:32

Aan Nourriet Okken, ik ben ram, mijn maan staat in ram en mijn ascedent in schorpioen. kan ik uw nieuwe gids worden?

henk, groningen op 14-01-2010, 17:08

Trouw, wat wilt u bewijzen met de berekeningen van Faber over gereformeerde premiers? Dat hun kabinetten nooit de eindstreep halen? Klopt niet, denk aan Balkenende 3 en aan het kabinet Zijlstra.

En dat die kabinetten slechts 16 maanden blijven zitten? Balkenende 1, 2 & 4 zitten nu al op gemiddeld 28 maanden.

Conclusie moet dan ook zijn dat Balkenende de beste gereformeerde premier is van de hele club. En dat terwijl de politieke wereld misschien wel nog nooit zo moeilijk en nog nooit zo instabiel is geweest.

Kortom: chapeau, Balkenende!

Jim, utrecht op 14-01-2010, 17:02

Mij verbaast die geharnaste houding van Balkenende niet. Die past precies bij zijn manier van regeren. Van deze premier moet iedereen zichzelf zien te redden. Op eigen kracht. Zelfs de meest kwetsbaren die daar niet of nauwelijks toe in staat zijn. Waarschijnlijk vindt hij dus dat hij een goed voorbeeld geeft met zijn reactie op het rapport van de commissie-Davids. Hij verdedigt zichzelf, net zo koud en onaangedaan als hij tegenover anderen is. Hoe eenzaam moet je zijn om zo te worden?

Amynta van Maasland, Limburg op 14-01-2010, 17:00

Wederom een mooi goslinga'tje: met betrokkenheid en met historisch besef fileert hij het optreden van onze premier, waarbij deze niet van zijn voetstuk wordt gestoten, maar de zwakke plek blootlegt. En hij heeft er een mooi (Van Agtiaans) woord voor uit de kast gehaald: ponteneur.

Toon van Gestel, Tilburg op 14-01-2010, 16:55

In reactie op Van der Mark zou ik tegen onze calvinistische premier willen zeggen: U hóeft niet door te gaan, u heeft een eigen keuze, u mag stoppen. Voor ons hoeft u het niet te doen. U bent niet onmisbaar. Echt, wij redden het ook zonder u. Voelt u zich niet verantwoordelijk voor ons. Wij redden ons wel.

Wat onverlet laat; ik vind dat de man moet opstappen.

henk, groningen op 14-01-2010, 14:39

En de leugenaars en bedriegers deden een plas en alles bleef waar zo als het was. Nederland koerst stuurloos de afbraak te gemoed. Het zal de VOC mentaliteit wel wezen. Maar laten we positief blijven het stoepje van jan peuter is weer helemaal schoon.

John Tab, Bussum op 14-01-2010, 14:32

De algemene politiek heeft zich totaal aan de partijgoden overgegeven.
Er is geen sprake meer van het dienen van volksbelangen.

Dat zal zich snel wreken.

Dick., Waalwijk op 14-01-2010, 14:30

Die typering van verschillend soorten leiderschap is in dit artikel goed getroffen. Astrologisch kun je die verschillen heel mooi zien. Den Uyl was inderdaad een echte leider. Hij had zijn zon, zijn ik, in het teken leeuw staan, Balkenende heeft leeuw(net als Lubbers) op de ascendant staan. Dan is leiderschap meer het pad dat je gaat om je ziel te leren kennen en is het meer een leiderschaps-gedrag dat je vertoont. Van Agt had de maan in leeuw en dat betekent dat je op je strepen gaat staan juist als je onzeker bent en is het een zeer emotioneel ingevuld leiderschap, vaak door onbewuste motieven en emoties geleid. Nourriet Okken

nourriet Okken, frankrijk op 14-01-2010, 14:27

Wie het nog begrijpt, mag het zeggen. De Tweede Kamer onvoldoende geinformeerd, Altijd een doodzonde geweest en nu niet meer??
Hoe ver is onze democratie al opgerekt door zowel rechts als links.
Vanmorgen Balkenende nog gehoord op de radio Ned. 1. Gaf in dit interview duidelijk aan nog steeds van geen fout bewust te zijn, nee men had hem verkeerd begrepen en dat heeft hij dan recht gezet.
Hoezo Balkenende maakt een buiging, hoezo CDA komt de coalitie tegemoet? Voor geen centimeter. Wie voelt zich nog veilig als het CDA regeert. Voor zilverlingen zijn wij zowat een bananenrepubliek en een lachertje van Europa.

femke, kloetinge op 14-01-2010, 13:59

Een prima analyse. Er is twee dagen uitvoerig gesproken over de reacties op het rapport Davids. Hopelijk hebben de politici nu tijd om het rapport goed te bestuderen en het te beoordelen op de inhoud en de niet malse conclusies, dat lijkt mij veel belangrijker dan het tot op heden vertoonde gekrakeel.

henk nieuwenhuis, tholen op 14-01-2010, 13:57

Mij bekroop gisteren, bij het zien van de premier tijdens de persconferentie, het gevoel dat hij er gewoon geen zin meer in heeft. Hij is de kritiek moe; hij heeft geen zin meer om zichzelf steeds te moeten verdedigen; hij is het komende debat moe en terugkijkend was hij, toen hij een paar maanden geleden "niet in vorm" was, waarschijnlijk ook al moe. Kortom, hij is het premierschap moe.
Je gunt hem bijna alsnog het presidentschap van de Europese unie. Lekker in de politieke luwte.

Leo van der Mark, 's-Gravenzande op 14-01-2010, 10:11

Wat een voortreffelijke analyse. Hier lees ik de krant voor. Preciezer geformuleerd: hier lees ik Trouw voor.

Maria Koekkoek, Amsterdam op 14-01-2010, 10:10

Ik begin, na het gedraai en gekronkel in het debat van woensdagavond, echt te geloven dat dit doorgestoken kaart is. Bos bleek dus wél op de hoogte te zijn van wat Balkenende ging zeggen.
Zou het zoiets kunnen zijn: Balkenende zorgt voor 'n rel. Zogenaamd bijna kabinetscrisis. PvdA dwingt zogenaamd Balkenende z'n woorden in te slikken, heeft dus zogenaamd z'n rug rechtgehouden.
Balkenende nam in het debat nauwelijks iets écht terug.
'n Parlementaire enquête is niet meer nodig: de PvdA heeft z'n rug rechtgehouden, en iedereen begrijpt dat ze nu niet meer voor 'n enquête kunnen zijn.
Vergezocht? Ja. Maar zou u 'n auto kopen van deze boeven?

Peter Zwitser, Amsterdam op 14-01-2010, 10:10

Ik snap het al lang niet meer...... Balkenende kan kennelijk blijven zitten terwijl hij op onvoldoende volksrechtelijke gronden de oorlog in Irak steunde - denk je bij zo'n beslissing niet minstens duizend keer na? Of is de vriendschap met Amerika voor hem belangrijker? 'De Amerikanen hebben ons bevrijd', leren we. Ik heb Amerikaanse vrienden. Toen ik het met een van hen hierover had zei ze: 'Ja, de Amerikanen hebben jullie bevrijd, maar wel nadat ze eerst heel wat wapens aan de Duitsers hadden verkocht.'
Wat kunnen wij'gewone mensen'? Een malieveldemonstratie tegen dit gedoe? Alle e-mailboxen van de regering klem laten lopen?

corrie wolters, almelo op 14-01-2010, 10:06

Citaat: "Daar kwam bij dat ook het parlement het liet afweten. Irak was in die periode geen onderwerp van diepgaand debat.... de Nederlandse politiek in dat jaar met zichzelf bezig." Een waar woord. Het zou de kamer passen de hand wat meer in eigen boezem te steken. Het is al te gemakkelijk een zondebok te zoeken in een eenling (de gebruikelijke) om daar dan met zijn alleen tegenaan te gaan. Het beeld van een stel hyenea's die zich verzamelen rond een eenzaam zich hardnekkig verwerend slachtoffer dringt zich op. De rol van de kamer in de aanloop naar Srebrenica had bvb tot enige bescheidenheid kunnen stemmen. Een onvolwassen kamer.

Sisyphus Lacht, Amsterdam op 14-01-2010, 10:06