De Verdieping

6 januari 2010

Pauline Weseman

’We lijken moreler dan ooit’

Volgens een Sire-campagne worden we steeds asocialer, maar lang niet iedereen vindt dat het vroeger beter was. © Trouw

reacties (21)
print
stuur artikel door

U bekijkt nu: pagina 1 van 3.

Zonder dat we het doorhebben, worden we steeds asocialer, verkondigt Sire in de campagne ’onbewust asociaal’. Maar is dat wel zo? Is onze moraal zoek? Eerste deel van een tweeluik over de zoektocht naar de moraal van Nederland. Vandaag: de theorie.

Woedend zijn we op de exorbitante bonussen in het bedrijfsleven. Hebben we dan niets geleerd van de kredietcrisis? We ergeren ons aan het meisje dat twee stoelen bezet houdt in de bus, voor haarzelf en haar tas. Vroeger, roepen we, stonden we nog op voor ouderen. Uit Nipo-onderzoek blijkt dat Nederlanders het algemene verval van normen en waarden als een van de grootste problemen in de maatschappij zien.

Is er sprake van moreel verval?

Theoloog en filosoof Paul van Tongeren vindt van niet: „Ik denk dat elke tijd en cultuur onzeker is over het morele en die onzekerheid uitdrukt in termen van ’vroeger was het beter’. Het paradijsverhaal is het eerste voorbeeld, het refrein. Toen was alles nog duidelijk. Sinds we uit het paradijs zijn, weten we het niet meer. Ik vind dat positief. Als we niet vinden dat we iets kwijt zijn, zouden we niet geïnteresseerd zijn in de moraal. Ik zie een enorme interesse in de moraal, vooral in de deugden, bijvoorbeeld in het aanbod van symposia en boeken.”

Ook filosoof Edith Brugmans ziet geen morele verloedering: „Er is een soort dishype gaande, gevoed door de media. Zij spelen in op sentimenten, kweken onvrede door negatieve beelden over het gebrek aan fatsoen te verspreiden.”

Theoloog Theo Boer: „Ik wil in al dit optimisme een tegengeluid laten horen. Er is ook reden voor een profetische ongerustheid. Waardevolle cultuurelementen zoals respect en tolerantie dreigen naar de haaien te gaan. De samenleving is ruwer geworden. Fysiek en verbaal geweld nemen toe. Mensen grijpen vaker naar juridische instrumenten, zijn banger geworden voor elkaar. Twintig jaar geleden noemden we die proceduralisering typisch Amerikaans, nu is het hier ook.”

Van Tongeren: „Dat wil niet zeggen dat de moraal weg is. Hoeveel mensen voelden zich in de jaren vijftig niet ellendig? De generatie van mijn ouders kon niet doen wat ze wilde, moest op een lager niveau werken. Als we de moraal van verschillende tijden willen vergelijken, zouden we als een soort God boven onze tijd moeten gaan staan.”

Boer: „De protestant in mij gelooft in een moraal die boven het subject uitstijgt. Die komt uit de Bijbel, natuur, rede, intuïties of maatschappelijke conventies. De ene moraal kun je humaner noemen dan de ander.”

Van Tongeren: „Je moet oppassen dat je een moraal niet identificeert met dé moraal. Bendes in de Bijlmer hebben ook een moraal. Als je de moraal van je ouders beschrijft als dé moraal en zegt dat die zoek is, kan dat kloppen, want die generatie is overleden.”

Wat is volgens u dan dé moraal?

Brugmans: „Moraal is het besef van goed en kwaad en het handelen daarnaar. Niets moeilijks. Ik denk dat iedereen onmiddellijk in grote lijnen kan invullen wat het is.”

Boer: „Voor mij heeft moraal te maken met offerbereidheid. We praten in de westerse samenleving dan wel veel over de moraal, maar het mag ons niets meer kosten. Het gaat steeds meer om eigenbelang. Ik vind het alarmerend hoe ongemanierd politici met elkaar omgaan.”

Brugmans: „Je kunt ook zeggen dat het mooi is dat er nu minder vormelijkheid is, dat mensen van allerlei leeftijden en niveaus met groter gemak met elkaar om kunnen gaan.”

Boer: „Natuurlijk zijn er goede voorbeelden, maar ook veel slechte. Laat ik Wilders en de reacties op hem noemen. Ik vind het alarmerend dat veel Nederlanders ongenuanceerd uitdragen dat ze tegen moslims zijn, op de man spelen. Er is weinig echte oppositie tegen.”

Naast de politieke verruwing wordt de kredietcrisis vaak genoemd als gevolg van gebrek aan moraal. Zegt de crisis iets over onze moraal?

Brugmans: „Dat sommigen niet correct handelen terwijl ze weten hoe het hoort, heeft te maken met eigenbelang, winstbejag en mee willen doen aan een bling-bling-cultuur.”

Van Tongeren: „Toch is het hoopvol dat de crisis als morele crisis wordt gezien. Minister Bos zei destijds meteen: ’Dit is nog meer een morele dan een financiële crisis.’ We lijken moreler dan ooit.”

Moreler?

Van Tongeren: „Ja. De crisis is minstens deels ontstaan door verschillen in de betalingsbalans tussen Amerika en China. Dat verander je niet door morele bekering. Sommigen zeggen dat de crisis ten dele juist is veroorzaakt door de moraal. Banken zouden elkaar te veel hebben vertrouwd, subprime hypotheken zouden zijn ontworpen om arme mensen te helpen.”

Boer: „De kredietcrisis wordt als moreel probleem overschat.

Reacties (21)

Ik ben moreel?

Moreel, moreler, het moreelst?

Moreel betekent "qua moraal", wat die moraal ook moge inhouden. De vergrotende trap van moreel bestaat helemaal niet. En nog helemaler, de overtreffende trap bestaat helemaalst niet.

frans, haarlem op 16-01-2010, 21:59

Wij menen ook tegenwoordig overal 'recht' op te hebben, niet goedschiks, dan kwaadschiks. Alles is erop gericht direct en ad hoc de behoeften en driften te vervullen en te bevredigen.
Gelijk kleine kinderen... ethisch gezien zijn een hoop mensen in hun pubertijd blijven hangen...

an, veluwe op 12-01-2010, 19:28

?Dat wil niet zeggen dat de moraal weg is. Hoeveel mensen voelden zich in de jaren vijftig niet ellendig? De generatie van mijn ouders kon niet doen wat ze wilde, moest op een lager niveau werken. Als we de moraal van verschillende tijden willen vergelijken, zouden we als een soort God boven onze tijd moeten gaan staan......?
???Als je de moraal van je ouders beschrijft als dé moraal en zegt dat die zoek is, kan dat kloppen, want die generatie is overleden.?
Dat laatste klinkt hard.
Velen van die generatie zijn nog springlevend. Het nu en dé moraal zijn heel persoonlijk en kunnen misschien niet bestaan zonder verleden én toekomst.

Bijvoet, Haarlem op 08-01-2010, 13:28

Het begint in de gezinnen!

J.H.Bruijnjé, De Rijp op 08-01-2010, 13:23

- Ethiek is praktische wijsbegeerte die handelt over zedelijke begrippen en gedragingen en over wat goed en slecht is. - Moraal is o.a. zedelijke waardering voor specifiek menselijk handelen, vaste zedelijke beginselen, iemands voorstelling van goed en slecht.
Kortom ethiek en moraal handelen over dezelfde zaken.
En daar zit de crux van het geheel, goed en slecht nu anders worden ervaren. Dat b.v. het slecht is om iemand bij een woordenwisseling meteen met fys. geweld te beantwoorden wordt blijkbaar niet zo ervaren! Men lijkt gewoon verder te gaan zonder enig moreel/ethisch besef over eigen handelen.

Gertjan van Dijk, Zaandam op 08-01-2010, 08:21

Amoreel NL propageert wereldwijd anti-sociale afwijkende voorkeuren vanwege een klein deel van onze bevolking. Door foute partijtop-terreur wordt het merendeel van onze bevolking pedo- en pseudologisch verkeerd geconditioneerd om iedereen over een kam te scheren. De norm wordt opzettelijk vervalst o.a. door termen bedrieglijk te versleutelen, processen te manipuleren en met lippendiensten achterlijke wetgeving te construeren. Kortom wordt wereldwijd een vuile gefeminiseerde oorlog gevoerd jegens kinderen&vaders, hetero's en normale gezinnen, onder het mom van tolerantie feitelijk misdaden tegen mensheid en menselijkheid.

AdVader, Utrecht op 07-01-2010, 21:16

Let eens op de toon en woordkeuze van 'de media'. Nieuws lijkt minder neutraal te worden gebracht dan vroeger, het moet allemaal sensationeel. Niet: auto's botsen op elkaar door de gladheid, nee, ze zijn 'op elkaar geknald'. Niet: de overheid betaalt de kosten, nee, 'draait op voor'. Niet: in een wijk zijn jongeren met elkaar aan het vechten geweest, nee, ze 'zijn slaags geraakt', er zijn 'rellen', 'onlusten'.
Kan het niet een beetje minder sentationeel, een beetje neutraler, in de berichtgeving? Laten we het eerst bij feiten houden, interpretatie komt daarna wel.

Emma P., Veendam op 07-01-2010, 15:03

Het artikel haalt van alles door elkaar. Moraal, beleefdheid, asociaal gedrag, brutaal gedrag, assertief zijn, beschaafd zijn, galant zijn, enz.enz.. Dit zijn allemaal verschillende zaken. Eén ding is zeker: in de rest van Europa gaat het er toch wel heel anders aan toe dan in Nederland.

Hans, Amsterdam op 06-01-2010, 22:25

Een meisje dat 2 stoelen bezet houdt in de bus ergert ons, wordt gezegd in het artikel. Mijn vrouw en ik stonden laatst in een propvolle trein en omdat ze niet meer van de jongsten is bovendien een kapotte knie heeft ging ze te einde raad in het gangpad zitten omringd door zittende jongelui. Een oudere vrouw stond onmiddellijk op en bood mijn vrouw haar plaats aan. Zelfs dat bracht de jongelui niet tot de gedachte om hun plaats vrij te maken. Natuurlijk zijn er ook massa's jongeren die gelukkig wel gaan staan voor een oudere, dat weten we wel, maar toch kwamen we gedesillusioneerd thuis.
L. Huizing. Loppersum.

L.Huizing, Loppersum op 06-01-2010, 22:20

Weinigen schoppen het met een hoog ontwikkeld ethisch besef tot de top in het bedrijfsleven en de politiek. Er zijn hier amper rolmodellen te vinden. Dat is een kardinaal punt en zegt veel over onze huidige samenleving.
Verder mis ik telkens in dit soort discussies het gegeven dat moraal of ethisch besef een ontwikkelingslijn is die ieder mens doorloopt. Er mag m.i. rustig gezegd worden dat een bankier die onterecht een hoge bonus accepteert ethisch gezien de leeftijd van een 12-jarige niet gepasseerd is. Duiden heet dit. Een ieder mag zelf invullen welke ethische ontwikkeling de doorsnee politicus in ons land heeft bereikt.

VIVEKA, Hilversum op 06-01-2010, 22:15

Wie een rit met openbaar vervoer maakt en dan nog eens door een winkelstraat loopt kan met gemak nog 20 foto's maken voor de SIRE-campagne. We hoeven het niet over moraal en ethiek te hebben. Gewoon manieren leren, beleefd zijn ook tegen mensen van wie je niets nodig hebt. Dingen die ouders zonder dure coaches kunnen overbrengen.
Door allerlei academici ingewikkelde analyses te laten maken, kan iedereen denken dat hij/zij daar toch niets aan kan doen en de boel de boel laten.

D.Boogaard, Brielle op 06-01-2010, 19:06

Natuurlijk is de moraal niet verdwenen, alleen hebben diegenen de overhand die weinig moraal nastreven en een cultuur in bedrijven scheppen waar de moralist het onderspit delft. Dat is in alle tijden zo geweest, maar de mate is toonaangevend.
Ik begrijp veel mensen niet, zij leven in een totaal andere wereld, als het gaat om zorg voor anderen, de natuur en moraal.
Materialisme nastreven is naar mijn mening het hoogste goed geworden en schijnbaar hebben we daar alles voor over.

S.q, Haarlem op 06-01-2010, 17:51

WELNEE!
"Verbeter de wereld en begin bij u zelf!"
Dé Nederlanders hebben hun mond vol over wat anderen allemaal verkeerd doen: zij weten het beter! De betweterigheid wordt niet op een humane, beschaafde en sociale wijze geventileerd, maar hun mening wordt - soms letterlijk & figuurlijk met kracht - aan de ander opgedrongen. Een normaal debat in Nederland is niet meer mogelijk. Reciprociteit is een onbekend begrip. De veiligheid is dankzij bangmakerij van populisten in een negatieve spiraal terecht gekomen. Dé Nederlanders beschuldigen voortdurend anderen van de oorzaak van vijandigheid, ze zullen zelden de hand in eigen boezem steken: WELNEE!

Theo, G.T. op 06-01-2010, 17:45

Moraal is allemaal leuk en aardig, maar wanneer mensen een lege maag hebben verwordt elke moraal vroeg of laat tot een monster. Moraal is dan niet meer dan een machtsmiddel om de eigen maag gevuld te houden ten koste van die van anderen.
Brave betrouwbare en verantwoordelijke mensen die hun mond kunnen houden en gewoon hun plicht doen dat is waar deze tijd een schreeuwende behoefte aan heeft, elke tijd trouwens

Piet, Veluwe op 06-01-2010, 17:41

Prachtig artikel! Bewaard om het na het werk verder te lezen!

JW, Middelburg op 06-01-2010, 17:34

Steeds vaker denk ik dat het onderwijs daar in bijvoorbeeld de brugklas veel meer aandacht aan zou moeten besteden en minder aan vakkennis. Eigenlijk ligt de achterliggende oorzaak natuurlijk bij ons allemaal (ouders!), want van huis uit krijgen steeds meer leerlingen dit soort normale gedragsregels niet meer (voldoende) mee. Helaas.
Als docent kun je nog een klacht van ouders krijgen als je al een keer straf geeft. etc.

Chris, Gorinchem op 06-01-2010, 17:30

Feit is inderdaad dat de moraal (en dan met name het respect voor anderen) in ons land is gedaald. Ik ben inmiddels 16 jaar werkzaam in het onderwijs en ik zie dat in die tijd het respect voor docenten en voor medeleerlingen alleen maar is afgenomen. Uiteraard zijn er uitzonderingen, maar gemiddeld genomen is de huidige leerling in het VO veel harder en ongenuanceerder in zijn meningen en oordelen dan 16 jaar geleden. De individualisering en het eigenbelang zijn in mijn ogen een beetje doorgeslagen, evenals het bevredigen van behoeften, wat steeds meer direct en volledig moet gebeuren. Als men iets wil, wil men het ook meteen...

Chris, Gorinchem op 06-01-2010, 17:29

Zou dit niet van alle tijden zijn
Zou het misschien mogelijk kunnen zijn, dat de aarde geen prettige planeet is om op te leven.Soms krijg ik het gevoel dat we allemaal op een strenge tuchtschool zitten.
Is het aardse leven wel zo leuk?Of gaan we juist uit ongenoegen de normen en waarden (die in ieders hart verankerd zitten)overtreden.
De jeugd is ontevreden, de ouderen weer ontevreden over de jeugd,en ga maar door.
Misschien is de aarde wel een doorgangshuis , en komen er iedere lichting weer jonge zielen ter wereld die nog nog heeeel veeel moeten leren
Het blijft koffiedik kijken.
Ik houd mijn "eigen straat schoon.".
Sterkte

ANNECHIEN, ERGENS op 06-01-2010, 17:29

'Zonder dat we het door hebben, worden we steeds asocialer.' Dat blijkt heel duidelijk uit het reclamespotje waarin Henk Gemser de hoofdrol vervult. Hij blaft mensen af, pakt etens- en rookwaren uit hun handen. Gemser is nota bene chef de mission van de olympische ploeg voor de winterspelen in Vancouver. Erben Wennemars zal blij zijn dat hij niet mee mag met Gemser.

albert van der vliet, amsterdam op 06-01-2010, 17:12

Mooi hoe in dit artikel het attitudeverschil tussen de moraal (ik zeg liever: moralisme) van de Boer en de ethiek van Tongeren tot uitdrukking komt. In deze gediversiviseerde tijden is er voor moraal echt geen plaats meer, mensen moeten tegenwoordig immers veel complexere beslissingen nemen. Wat we nodig hebben, is geen nieuwe moraal, of terugkeer naar de oude, alhoewel we best iets kunnen leren van de oude godsdiensten. Wat we nodig hebben, is dat mensen wordt geleerd ethische overwegingen te maken. Moraal is allen nuttig voor hen waarvan we niet kunnen verwachten datz e dat ooit zelfstandig zulen kunnen.

Jan, Amsterdam op 06-01-2010, 12:03

Moraal - normen en waarden - wat houdt dat in? Ons land met nog altijd voldoende Christelijke achtergrond doet er goed aan naar Christus te luisteren die ons bevestigt in de eenvoudige leer: God liefhebben boven alles en onze evenmens als onszelf. Het eerste eist alles te doen en te laten wat God in ons geweten heeft gelegd als goed en kwaad (ouderlijk en ander gezag aanvaarden, niemand doden of letsel toebrengen, niet liegen, geen fraude enz.) en daarmee verweven zorg voor onze evennaaste ('Wat je voor de minste van de mijnen hebt gedaan heb je voor Mij gedaan'). Er valt zeker nog heel veel te verbeteren in ons moreel diep gezakte land.

Jan Leechburch Auwers, Tegelen op 06-01-2010, 12:00