De Verdieping

14 juli 2009

Eildert Mulder

Het moederland en de buitenturken

can uit boek 'Turks, A Journey Of A Thousand Years, 600-1600'. © Staatliche Museen zu Berlin.

reacties (21)
print
stuur artikel door

U bekijkt nu: pagina 1 van 2.

Bij de onlusten van de afgelopen weken in de West-Chinese provincie Xinjiang wordt in de media steeds beweerd dat de Oeigoeren van Turkse afkomst zijn. Dat blijkt niet helemaal te kloppen.

Ze werden er dol van in Turkije. Begin jaren negentig stortte de Sovjet-Unie ineen. Ineens bleek wat tot dan toe voornamelijk aan experts bekend was, dat er buiten Turkije ongeveer evenveel Turken wonen als binnen dat land. Bijna allemaal zijn ze bewoners van de voormalige Sovjet-Unie of andere landen van het destijds door Moskou beheerste Warschaupact. En al die ’buitenturken’ meldden zich voor bijstand bij het ’moederland’ van alle Turken, Turkije.

Bij de toenmalige chef van de buitenlandredactie van de Turkse krant Hürriyet knapte er iets, toen ze een delegatie van Gagauzen ontving. Nog nooit had ze van dat volk gehoord. Ze wonen in de delta van de Donau, verdeeld over Moldavië, Roemenië en Bulgarije en spreken hun eigen soort Turks. Moslims zijn ze niet, ze zijn Russisch-orthodox. Maar dat laatste weerhield de delegatieleden er niet van te roepen: „Wij zijn broeders. U moet ons helpen”. „We kunnen amper onszelf helpen”, riep de redactrice vertwijfeld.

In werkelijkheid is Turkije allerminst het moederland van alle Turken. Het is, afgezien van kleine Turkse gemeenschappen op de Balkan en de Joodse Karaimgemeenschap in Polen, de meest westelijke uitloper van het Turkse taalgebied. Voor de titel moederland komt eerder de Chinese provincie Xinjiang (spreek uit: sjinzjang) in aanmerking. Eigenlijk heet dat gebied Oost-Turkestan maar die naam mag niet van de Chinese geheime politie. Oude atlassen hebben het over Sinkiang of Toerestan.

In die regio wonen de Oeigoeren, in het nieuws door hun opstand tegen China. Media melden soms dat de Oeigoeren ’van Turkse afstamming zijn’. Dat is zoiets als wanneer je zegt dat de Europeanen afstammen van de Amerikanen in plaats van omgekeerd. Amerika ontstond door een Europese emigratie en ook de oorsprong van Turkije is een volksverhuizing in westelijke richting, ongeveer vanuit de regio waar nu de Oeigoeren wonen. Ongeveer, want de berichten over de oudste Turken zijn fragmentarisch en ook naburige regio’s behoren tot het Turkse oergebied.

Als je het enorme gebied waarover de Turken zich de afgelopen tweeduizend jaar hebben verspreid, vergelijkt met een vulkaanuitbarsting, dan behoort Oost-Turkestan tot de spuwende krater en ligt Istanbul op de meest westelijke uitloper van de lavastroom.

De Oeigoeren behoren tot wat je de ’andere Turken’ zou kunnen noemen, dat zijn de Turkstaligen van Centraal-Azië, Iran en de Kaukasus, die geen directe relatie hebben met Turkije. Voor Europeanen waren zij lange tijd de ’onzichtbare Turken’, opgeborgen in uithoeken van vooral het Russische rijk of, zoals de meeste Oeigoeren, het Chinese imperium.

Europa reserveerde de benaming Turk voor de inwoners van het Ottomaanse sultansrijk, dat eeuwenlang de Balkan beheerste en zelfs probeerde Wenen in te nemen. Met hen hadden de Europeanen direct te maken, op het slagveld en in de Levantijnse handel. De andere Turken, ooit beheersers van delen van de beroemde zijderoute, waren toen al de bewoners van een dode uithoek, waar de Russische kolonisatie toenam.

Toen de Nederlandse opstandelingen de Tachtigjarige Oorlog tegen de Spanjaarden voorzagen van de leuze ’liever Turks dan paaps’ dachten ook zij aan de Ottomanen en niet aan de Oeigoeren, de Kirgiezen, de Kazachen, de Jakoeten of de Tataarse dwangarbeiders die begin achttiende eeuw naar Amsterdams model de splinternieuwe hoofdstad Sint Petersburg bouwden. Hoewel ook al die mensen Turkse talen spraken. In 1992 bleek dat bij de heropening van de oude moskee van Sint Petersburg. Veel nazaten van die achttiende-eeuwse dwangarbeiders spreken, behalve Russisch, nog steeds een Tataarse variant van Turks.

De isolatie nam toe toen in 1917 de communisten de macht overnamen in het Russische rijk en eind jaren veertig in China. De Centraal-Aziatische Turken verdwenen achter het ijzeren- en het bamboegordijn. In de jaren twintig van de vorige eeuw voltrok zich in Turkije bovendien een verandering. Het land brak met de rest van de islamitische wereld, schafte bijvoorbeeld het Arabische schrift af en had ook weinig boodschap meer aan de grote, pan-Turkse gedachte.

De ’andere Turken’ konden zich alleen verheugen in de belangstelling van westerse turkologen. Maar ook die laatsten richtten hun historisch onderzoek vooral op het Ottomaanse sultansrijk, dat behalve Turkije ook de Balkan, delen van de Oekraïne en bijna de hele Arabische wereld beheerste. Ook de actuele belangstelling van experts gaat eerder uit naar Turkije dan naar Centraal-Azië.

Een van de problemen is dat veel vakliteratuur over de ’andere Turken’ Russischtalig is. Voor turkologen is de combinatie van Russisch met Turks daarom voor de hand liggend, maar dat geldt ook voor andere combinaties, zoals Turks en Arabisch of Perzisch. Vaak kiezen ze daarvoor, gedwongen door het aangeboden studieprogramma.

De ’andere Turken’ werden in een proces van eeuwenlange kolonisatie onderdanen van het Russische of, zoals de Oeigoeren, het Chinese koloniale rijk. Terwijl de Chinezen Oost-Turkestan beheersten, waren de Russen de meesters in West-Turkestan, waar nu de Centraal-Aziatische republieken liggen.

Reacties (21)

Ik wil er ook even bij toevoegen dat dit niks te maken heeft met geloofsovertuigingen, we hebben ook christelijke Turkse gemeenschappen, we hebben ook Turkse gemeenschappen die geloven in het judaisme, we hebben ook Turkse moslims die ook sliitisch en alevitisch zijn! Maar een ding is zeker, allemaal geloofde we in het sjamanisme, dat was onze eerste geloof en nog steeds hebben we sjamanistische elementen in onze cultuur en nog steeds hebben we echte sjamanistische Turken (waaronder ook sommige oeigoeren).

Alm?la, Utrecht op 01-10-2009, 08:52

De pan-Turkisten zijn seculier wat dit betreft en we maken geen onderscheid tussen geloof! We zijn er voor alle Turken! Van oost-Turkestan tot west-Turkestan! Ongeacht geloofsovertuiging! Als er een EU is, als er een USA is, als er een sovjet was, als er een arabische unie is, dan is er ook plaats voor een Turkse unie! We hebben 250 miljoen Turken op de wereld en centraal-Azie + Turkije is voor het merendeel Turks! Het is onze recht om een unie te willen!

Lang leve de TURAN! Lang leve het Turkse volk!

Alm?la, Utrecht op 01-10-2009, 08:52

Ah, ik zie het al, de Europeanen zijn weer bezig met hun theorieen dat het Turkse ras vermengd is. Het Turkse ras is een wijdverspreid ras van Mongolie tot oost-Europa. Als we het over uiterlijke kenmerken gaan hebben, inderdaad, er is variatie tussen ons. Maar om nou te zeggen dat wij eigenlijk bulgaren of grieken zijn gaat wel erg ver. Er zijn ook genoeg blonde oeigoeren en kazakken met blauwe ogen en er zijn ook genoeg zwartharige Turken uit Turkije met spleterige ogen(waaronder mijn familie). Alleen heb je geen negroide of semitische Turken, rood haar hebben we ook niet in onze genen, maar de rest wel. We zijn er trots op!

Alm?la, Utrecht op 01-10-2009, 08:52

Wat een onzin zeg,Uyguren zijn ook onderdeel van Turkse volk,Turkse volk bestaat uit verschillende stammen waaronder uyguren,azeri's,kazakken,Ozbekken,tatarren etc. eronder vallen.Je kan ook zo zien Vlaamse deel van belgie en nederlanders,Die zijn ook een volk maar ze leven onder andere landen.En denk na dat Turken goed in emigreren zijn geweest.Er komt wel een dag dat wij allemaal onder onze eigen grote land TURAN gaan leven insALLAH!
TTKveY

Gurkan Agcay, den haag op 16-07-2009, 18:18

Westerse propaganda. Turken zijn gemigreerd naar Anatolië in 6000 voor Christus. De Etrusken die de bakermat zijn van de Italiaanse beschaving kwamen ook uit Turkije. Het woord Turk duidt geen ras aan, want het Turkse ras bestaat niet. Het woord Turk betekent sterk en deze is gegeven door de Han-Chinezen in 1328 v.Chr. www.eupedia.com kun je het DNA van de Turken uit Turkije zien. Sterk uiteenlopende DNA en dat komt omdat de oorspronkelijke Anatolische inwoners duizenden jaren geleden de Turkse taal en cultuur hebben overgenomen.

Muwatallis, Rotterdam op 16-07-2009, 15:56

Het klopt helemaal dat er in Turkije ook andere etniciteiten leven. En ik vond het ook apart dat Turkije wel helemaal was ingekleurd en andere turkische staten niet. In die zin is dat kaartje verkeerd, maar het is ook verkeerd dat het vele andere Turkische volkeren niet vermeldt. Daarnaast, elk land, elk gebied is door een een volk "binnen gevallen", dat wil natuurlijk niet zeggen dat je de hedendaagse burgers compleet kan ontkennen. Maargoed u geeft het zelf aan, het kaartje stamt af uit 1960 en is dus aan vernieuwing toe. En tot slot het is maar goed ook dat etniciteit en religie twee verschillende dingen zijn.

Kenjirro, Almere op 15-07-2009, 14:24

Op de landkaart ontbreken de grote Turkse gemeenschap in Griekenland (West-Trachie) en in Bulgarije (700.000). Ook wonen in Moldavie Gagauzen (Christelijke Turken). De Turken in Duitsland, Nederland, Belgie, Frankrijk, Engeland zijn blijkbaar ook vergeten. Er is een sterke theorie dat Hongaren van oorsprong afkomstelingen zijn van de Hunnen. In Hongarije zelf zijn daar ook de meningen van wetenschappers te vinden. In Nederland wonen ongeveer 300 a 400 Oeigoeren. Allen zijn in nauw contact met Turken en voelen zich ook Turks. Jammer dat het artikel toch veel onjuistheden bevat.

Jan Kempenaars, Breda op 15-07-2009, 13:57

Ik zou het met u eens zijn als u had opgemerkt dat er veel te veel Turks wordt ingekleurd in Turkije: afgezien van Grieks, Armeens, Ladino, Arabisch, Syriac, Kurdisch en Tsjerkessisch zijn er in Turkije ook gebieden waar gewoon niets wordt gesproken omdat er geen mensen wonen. Dit gegeven is op deze kaart (en op het voorbeeld uit 1960) wel voor Centraal Azië is aangegeven.

Ten slotte nog dit: naast Soennieten wonen er ook behoorlijk veel Alevieten in Turkije.

Thomas Milo, Amsterdam op 15-07-2009, 00:21

1. Dank voor de toelichting op de plaatsnaam Sjin Zjiang (pinjin: Xin Jiang).

2. De kaart is gebaseerd op een illustratie bij de vertaling door Dr Stephan uit 1960
http://en.wikipedia.org/wiki/Stephen_Wurm
van een artikel door Nikolai Baskakov
http://en.wikipedia.org/wiki/Nikolay_Baskakov

Waardoor hij niet up-to-date is en vooral details geeft van de voormalige Sovjetunie. Toch geeft hij nog steeds een adekwaat beeld van de spreiding and de globale locatie van de betrokken talen.

Dit artikel gaat tenslotte over de Urheimat van de Turken, niet over de migraties naar Canada, Australië of de invasie van Cyprus.

Thomas Milo, Amsterdam op 15-07-2009, 00:19

xin (oude atlassen: sin) betekent "nieuw"
jiang (oude atlassen: kiang) betekent "grensgebied"

Al vanaf het prille begin hebben de Chinese keizers veroveringstochten georganiseerd naar deze gebieden. In de Chinese poëzie is het klaaglied van zowel de veldheer als de geronselde boer die er als soldaat naartoe wordt gestuurd en wellicht nooit meer naar huis zal terugkeren of de treurzang van de achterblijvende vrouw een bekend thema.

michel, houten op 14-07-2009, 22:23

Het is pure onzin dat Turken per definitie niet zouden willen werken. Relatief gezien zijn Turken 3 keer zo vaak ondernemer als etnische Nederlanders.

Nog even over het artikel: het kaartje klopt niet helemaal. Want in West-Mongolië wonen er ook Kazakhen. In China wonen erook Kazakhen, maar daarnaast ook Kirgiezen, Tartaren ea. In het Midden Oosten wonen er ookTurkmenen. Noord-Cyrpus is ook niet ingekleurd. In Europa heb je grote Turkse gemeenschappen. Wat wellicht ook interessant is te vermelden is dat Iran voor maarliefst 25% uit Azeri's bestaat.

Kenjirro, Almere op 14-07-2009, 19:32

"Begin jaren negentig stortte de Sovjet-Unie ineen. Ineens bleek wat tot dan toe voornamelijk aan experts bekend was, dat er buiten Turkije ongeveer evenveel Turken wonen als binnen dat land."

Niet Turkije dacht dit, maar Europa. De Turkse republiek refereert als sinds de jaren 20 naar de Turkse volkeren in Centraal Azie. Maar de Europeanen slapen net zoals altijd door en worden pas wakker als het te laat is. Dat is ook goed terug te zien in hun protectionisme tegen de opkomende nieuwe machten. Ook frapant is het feit dat veel Nederlanders vandaag de dag nog steeds het verschil tussen Turken en Marokkanen niet weet.

Oguzhan, Amsterdam op 14-07-2009, 19:32

de Oe?goeren beweren zelf dat ze Turks z?jn.uw beweert het tegen deel.Het land was tot 1949 een onafl?jk staat tot het bezet werd door Ch?na.

mak, ulft op 14-07-2009, 16:37

De Turken in Turkije zijn inderdaad heel sterk vermengd met Grieken, Armenen en andere volkeren van het vroegere Byzantijnse Rijk, die uiteindelijk de islam en de Turkse taal overgenomen hebben. Op dezelfde manier zijn de Uyghur in Xinyiang heel sterk vermengd met de Tocharen, een volk dat een Indo-Europese taal sprak en in Xinyiang woonde voordat de Uyghur in dat gebied kwamen. En op dezelfde manier zijn ook de Azeri's in Iran heel sterk vermengd met de daar wonende Perzen. Een bijzonderheid hier is ook dat de Azeri's in Iran hoofdzakelijk sjiitisch zijn, terwijl alle ander Turkse volkeren in meerderheid soennitisch zijn.

Aart Tuynman, Den Haag op 14-07-2009, 16:36

De naam Xin of Sin of Ch'in waarmee de naam begint in oude atlassen verwijst naar de Chindynastie die al in de tweede eeuw voor christus China verenigde, de Chinese muur liet bouwen en waarnaar China is vernoemd. De vraag rijst dan ook hoe lang dit gebied al bij China hoort en wanneer de Oeigoeren in dat gebied zijn komen wonen.

Hans, Amsterdam op 14-07-2009, 13:42

Een paar opmerkingen. De naam Turk is een oude oosterse naam, al in Orkhon-inscripties. Ergo, de amerikanenvergelijkingen gaat niet op. Turken heersten in wat we nu Mongolië noemen. Verder zijn de andere Turken `turkser' dan de Turken in Anatolië, waar erg veel geislamiseerde inheemsen bij zitten (kijk alleen maar naar de ogen). Verder is Pan-Turks denken in Turkije heel normaal (bijv. weersvoorspelling voor heel centraal azië), men heeft pan-islamisme afgezworen. Oh, en wie zich met het MO bezighoudt zou echt Russisch moeten leren. Al 3 eeuwenlang is er intensief contact en goede wetenschap in die regio geproduceerd, niet alleen ideologie.

JvG, Groningen op 14-07-2009, 11:18

Als we een gemiddelde Turk naast een gemiddelde Oeigoer of Oezbeek zetten, zien we dat de eerste uiterlijk sterk op een gemiddelde Griek of Bulgaar lijkt, terwijl de tweede duidelijk tot het Mongoolse ras behoort. Het lijkt me daarom niet vergezocht te veronderstellen dat de Turken voornamelijk afstammelingen zijn van Grieken, Slaven, Koerden, Armeniërs en andere oorspronkelijke bewoners van die regio, die de taal en cultuur van de invallers uit Centraal-Azië hebben overgenomen.

Gerard van Wilgen, Bilthoven op 14-07-2009, 11:17

Zijn de Turken nu aardige mensen of niet? Zijn ze te vertrouwen in hun bedoelingen op lange termijn?

Bukowsky, Santiago op 14-07-2009, 09:44

Interessant verhaal. Dat de Turkse volken armlastig zijn biedt natuurlijk kansen voor Nederlandse ondernemers. Productieactiviteiten kunnen zo steeds verder verplaatst worden. Eerst de Nederlandse fabriek naar Turkije, dan Georgië, Kazachstan, en uiteindelijk Toerkestan. Dan komen de Nederlandse, en andere kapitalistische ondernemers zichzelf weer tegen.
Mooi die global village gedachte. Het eigen dorp verpaupert maar we verdienen wel ons geld.

Johan, Amsterdam op 14-07-2009, 09:43

Pan-Turkse en Ottomaanse sentimenten leven nog vrij sterk in Turkije. En er leven tientallen miljoenen etnische Turken in Centraal-Azië tot in China met de Oeigoeren toe. En dan is de mate van echte vewantschap minder belangrijk dat het gevoel van verwantschap en de daarop gestoelde betrokkenheid. Die etnische Turken kunnen vrij gemakkelijk een Turks paspoort krijgen en zo EU burger worden als Turkije lid wordt van de EU. Een van de redenen van het beëindigen van het Sovjetimperium was de grote bevolkingsaanwas in de islamitische deelrepublieken wat kon leiden tot een islamitisch totalitair Sovjetsyteem als opvolger.

J.J. van der Gulik, Andijk op 14-07-2009, 09:42

Mooi. Dus Turkije kan zich tot China wenden in plaats van steeds te zeuren dat ze bij de EU willen.
Het uitkeringenstelsel zal wat minder zijn dan in West Europa, maar daar het allemaal om werk en economische voorspoed gaat (toch?) zitten ze bij China gebakken. En dan is dat gezanik (gedreig) ook meteen afgelopen dat Turkije meteen in de armen van de ayatollahs vliegt als Europa nee zegt.

Anne, Amsterdam op 14-07-2009, 09:41