Even mooi als kwetsbaar

Red het platteland

1 / 2

Het Friese terpdorp Wierum. Ooit een bruisende handels- en vissersplaats, nu ten prooi gevallen aan de krimp. © Werry Crone

reacties (5)
print
stuur artikel door

U bekijkt nu: pagina 1 van 3.

Pijnlijk om te accepteren, maar het platteland loopt leeg. Nederlandse gemeenten moeten af van het groeimodel, waarin alleen uitbreiding een graadmeter voor succes is. Krimp biedt ook kansen. Trouw onderzoekt in een serie de toekomst van ontvolkende regio’s. Vandaag deel twee.

Het terpdorp Wierum ligt schitterend in de oksel van de Zeedijk. Trots torent de twaalfde-eeuwse toren met een Wierummer Aek als windvaan boven de dijk uit, een baken voor de vissers, en – tegenwoordig – voor de toerist. Daar moet het plaatsje in het puntje van Noordoost-Friesland het van hebben. Ooit een bruisende handels-en vissersplaats met, rond 1750, bijna zeshonderd inwoners en vijfendertig bedrijven en winkels, is het ten prooi gevallen aan de krimp.

Tegenwoordig is het een ’klein dorp met weinig inwoners’, erkent de tekst van de rondwandeling langs historische plekken. De vissersvloot is verdwenen. Een handjevol ligt in het oostelijker Lauwersoog. Het heeft nu ongeveer 370 inwoners en een café annex snackbar, van waaruit de wadlopers vertrekken naar Engelsmanplaat. De organist haast zich van de doopsgezinde kerk in Holwerd om zondagochtend ook nog de kerkzang in Wierum te begeleiden.

Net als voor de hele omgeving is rust en ruimte de troef om toeristen en nieuwe inwoners te trekken. Maar of dat lukt? In alle dorpen staat veel te koop en het staat lang te koop. Er is ontgroening: jongeren en jonge gezinnen trekken weg.

Krimp is niet van vandaag of gisteren en de Friezen ’aan het einde van de wereld’ zoals ze zelf schertsen, zijn nuchter. Maar het fenomeen krijgt hun weidse land met karakteristieke terpdorpjes wel meer in zijn greep. „Het is vijf voor twaalf”, zegt voorzitter Bindert Verbeek van de ondernemersvereniging Holwerd.

Het dorp is al met acht procent gekrompen. „Mensen vertrekken. Alleen al hier in het dorp staan 38 huizen te koop en zo is het ook elders in Noordoost-Friesland. De laatste bakker is gesloten, de fietsenmaker heeft geen opvolger, de SRV-man is pas gestopt. We hebben een kleine 1700 inwoners, maar als dat er 200 minder worden?”

Zelf begonnen als SRV-man is hij nu eigenaar van een moderne Coöp-supermarkt met een flink assortiment. „Je moet de klant keuzes bieden, anders rijden ze door naar Dokkum.”

Met de ’Holwerder Fiersichten’ (vergezichten) binden de ondernemers en dorpsbewoners de strijd aan om leefbaarheid en inkomen te behouden. Holwerd moet op de kaart worden gezet. Het steekt dat jaarlijks een half miljoen toeristen het dorp links laten liggen op weg naar Ameland. „Daar pakken we niks van. Toerisme is een groeimarkt, we moeten toch mensen hierheen kunnen krijgen? Het is nergens zo mooi. Buitendijks in de kwelders waan je je alleen op de wereld”, beschrijft Verbeek.

Ze denken aan een kleinschalig project van betaalbare recreatiewoningen met veel ruimte voor gepensioneerde babyboomers. Ook de pier die een eind de Waddenzee insteekt, vanwaar de boot naar Ameland vertrekt, zou een centrale rol krijgen. „Die van Scheveningen kent iedereen, maar in Holwerd gebeurt er niets mee.” Er hoort een slecht-weer-accommodatie bij hoewel ze nog dubben wat dat precies moet wezen. Architecten hebben een voorzet gegeven.

De ondernemers verwachten een impuls voor de lokale economie en de werkgelegenheid. „Om jongeren hier te houden, moet je werk hebben en als er geld overblijft, kunnen we dat weer in het dorp investeren”, zegt Verbeek. Maar niet alles kan afhangen van ondernemers. Ook een slagvaardig gemeentebeleid is noodzakelijk, valt Johan Lammering, eigenaar van een luxe vakantieboerderij, bij. „We hebben een grootschalige oppepper nodig.” Ze hopen op samenwerking met de Waddenvereniging. Die heeft geld gekregen van de NAM als compensatie voor de olie- en gaswinning.

Dongeradeel, waaronder 28 dorpen en Dokkum vallen, ligt maar 25 kilometer van Leeuwarden en toch is het heel anders. Het vestingstadje, de oudste van de Elf Steden, was pas nog decor voor een speelfilm over de barre schaatstocht van 1963. „Je ziet de schoonheid en kwaliteit maar ook de kwetsbaarheid”, beschrijft burgemeester Marga Waanders, afkomstig uit de Friese hoofdstad. „Dokkum heeft zo’n 12.000 inwoners, maar voorzieningen voor een stad van ruim 60.000 inwoners. Er komen veel toeristen. Het functioneert als streekcentrum, en we hebben een ziekenhuis, tevens de grootste werkgever. Dat wil je overeind houden.”

Door samenwerking en eigentijdse concepten is die positie vast te houden, verwacht Waanders. „Krimp is niet om in paniek te raken. Maar je moet je wel afvragen hoe je de balans in de samenstelling van huishoudens kunt behouden, zodat jong en oud zich hier thuis voelen en de werkgelegenheid blijft.”

De burgemeester prijst zich gelukkig met het aantal sterk gewortelde familiebedrijven in Dongeradeel met nationale en internationale betekenis. „We moeten meedraaien op het niveau van de wereldeconomie.”

Opleidingsniveau en inkomens liggen in Dongeradeel flink onder het landelijke gemiddelde. „We hebben daarin een zekere kwetsbaarheid. Jong talent en starters leiden tot innovatie.” Met drie buurgemeenten wordt intensiever samengewerkt om afbrokkeling van sociaal-economische structuren te stoppen. Daarvoor krijgen ze Europese subsidie. De krachten zijn ook gebundeld – met de provincie en Tytsjerksteradiel – bij het opstellen van een economisch plan dat de aantrekkelijkheid en leefbaarheid van de regio veilig moet stellen.

Als sleutel ziet Waanders de ICT. Aansluiting van bedrijven, scholen (digitaal onderwijs), dorpshuizen, zorginstellingen (zorg op afstand) en bewoners op een snel glasvezelnet beschouwt ze als een nutsvoorziening.

’Toen zei ik: Ik vertrek’

Paesens-Moddergat kent nog steeds ’de Duitse bocht’, maar sinds de hereniging met de DDR en zijn Oostzeekust heeft Noordoost-Friesland minder belangstelling uit het buurland. Brabander Huub van der Meeren is er juist neergestreken. „Eerst konden we in Veldhoven vanuit de achtertuin het bos in lopen, maar chipmachinefabrikant ASML en het medisch centrum rukten op. Het werd steeds drukker. Toen zei ik: Ik vertrek.” Net buiten het tweelingdorp verbouwde hij een stelpboerderij tot Lytshuis Zilver met vier gastenkamers in de stal, het pootaardappelhok, het schuurtje en de dorszolder. Daarmee won hij de prijs voor beste Bed & Breakfast in Nederland. Hij heeft vooral natuurliefhebbers, westerlingen uit de Randstad en veel Belgen te gast. „Die genieten hier van de prachtige open kustlijn, die in België helemaal is volgebouwd.”

Van der Meeren is haast nog meer dan zijn oorspronkelijke bewoners fier op de streek, de geschiedenis en de cultuur. Voor het hele dorp organiseert hij met Dorpsbelangen een videoavond over de afsluiting van de Lauwerszee. Het trekt een bomvolle zaal. Ondanks de krimp ziet hij potentie in het gebied. Maar het besef bij anderen komt volgens hem langzaam. „Bij gastheerschap komt wat kijken. Er is hier nog een soort vetorecht. De man met een theeschenkerij die ook op zondag open is, zei me: ’Dit had ik nooit kunnen doen als mijn vader nog had geleefd’.” Met andere dorpelingen maakt hij zich zorgen over het behoud van de leefbaarheid en ’vernietiging van ons kapitaal’. „Hou die boeren in ere, ze bepalen ons prachtige landschap. Ga verkrotting in de dorpen tegen”, luidt zijn boodschap aan beleidsmakers. Zo betreurt hij dat er geen potje meer is voor het opknappen van beeldbepalende gebouwen.

Krimpgebieden moeten geen halfslachtige keuzes maken

Geen utopie, juist nuchter, zo beschrijft Roos Galjaard van het Groningse adviesbureau PAU, de recepten voor krimpende dorpen in Dongeradee, die ontwerpers hebben gemaakt. Zo wordt Holwerd een openluchthotel, waar leegstaande boeren- en arbeiderswoningen en de pastorie zijn ingericht als hotelkamers en voormalige kassen zijn omgetoverd in een bad- en wellnessruimte. Een romantisch oord vol rust, ruimte en historie vanwaar de toerist het pure boerenland en het wad verkent.

Volgens Galjaard is het belangrijk in krimpgebied de lokale economie in de gaten te houden en daarvoor zoals in Holwerd strategieën te ontwikkelen. Dat voorkomt een neerwaartse spiraal. „Krimp toont in de economisch zwakke gebieden zijn scherpste randjes en is dan het ’t lastigst aan te pakken.”

Nieuwe economische activiteiten ontplooien zijn belangrijk, want deze gebieden hebben weinig kans grote bedrijven naar zich toe te halen.

De zeespiegelstijging biedt in dat opzicht ook kansen voor Holwerd en omgeving, meent de geografe. Als delen van het landschap eromheen worden teruggegeven aan de zee dan kan aquateelt (algen en wieren) ontstaan, en op de kwelders extensieve veeteelt, stellen de ontwerpers zich voor.

Dongeradeel is lang niet het ergste voorbeeld van krimp, stelt Galjaard overigens vast, die ook betrokken is bij krimp binnen het Europese project DC Noise. In eigen land staan gebieden in Limburg en Groningen al voor een veel grotere opgave, mede door vergrijzing en ontgroening (laag geboortecijfer). In Noordoost-Groningen moeten tot 2020 vijfentwintig basisscholen sluiten, in Delfzijl, dat krimpt met een derde van het huidige aantal inwoners, verdwijnt een fors deel van het winkelareaal. Maar juist die relatief goede positie maakt dat de krimp Dongeradeel meer kansen kan bieden. „Laat de boel niet verloederen en probeer nieuwe dingen uit. Geef bewoners de kans na te denken hoe ze hun nieuwe omgeving zien en wat hun woonwensen zijn”, roept ze op. Maar maak ook duidelijk keuzes, waarschuwt ze. „Halfslachtige oplossingen kan je je niet veroorloven in krimpgebieden.”

Krimp biedt ruimte

Rapport van Ontwerplab Krimp in Dongeradeel

Reacties (5)

Wat is er mis mee dat het platteland leegloopt? Bestuurders liggen vaak in een stuip als men het over krimp heeft, en dat duidt op bekrompenheid. Het groeimodel dat bestuurders en economen vaak in hun achterhoofd hebben, is al lang achterhaald. Het is al jaren duidelijk dat dit fenomeen eraan zit te komen, kijk alleen al naar de demografische samenstelling van de bevolking in de plattelandsgebieden. Het wordt eens tijd om afscheid te nemen van de rouwfase en creatief te gaan nadenken wat voor enorme kansen hier liggen op de langere termijn. Alleen maar huizen bouwen lost niks op.

Douwe van Oosten, Buitenpost op 29-10-2009, 15:31

Het platteland is mooi maar de mensen moeten het wel willen zien en hier in de provincie Groningen komen toch steeds meer mensen uit de randstad zij kunnen hier goedkoper wonen en werken want het thuis werken met de computer is toch de toekomst.Laat de dorpen zoals ze zijn lekker rustig en ruimte want winkelen doen ze toch in de steden dat gebeurde vroeger ook al door de dorpelingen zelf. Alleen het openbaar vervoer zou veel beter moeten worden dan het nu is dan hebben veel dorpen wel een toekomst.

Jan, Provincie groningen op 15-08-2009, 10:39

In de Randstad bouwen gemeentes hun laatste lapje groen vol met Vinexwijken voor forse prijzen, omdat bij landelijk een ca. gelijkblijvende bevolking het aantal inwoners per woning nog steeds afneemt. Tegelijkertijd staan er in andere regio's veel betaalbare huizen in rust-en-ruimte gebieden lange tijd te koop. Je zou met een p.r. campagne veel personen en MKB-bedrijven die niet locatiegebonden zijn, toch naar die streken moeten kunnen lokken? Waarom als gepensioneerde, WAO-er, vluchteling of MKB-er in een flatje in de drukke stad zitten als je ook voor hetzelfde geld of minder in een mooi huis met tuin in bijv. Lioessens kunt wonen?

Frank van den Hoven, Oosterwijk op 19-05-2009, 10:58

Het ontbreekt de diverse megalomaan denkende verantwoordelijken voor de trieste leegloop aan visie. Dorpjes kunnen alleen blijven bestaan als er weer teruggegaan wordt naar diversiteit en kleinschaligheid: dat geldt voor de landbouw, veeteeelt en winkeltjes. De laatste betaalbare huurwoningen gaan tegen de vlakte, en het openbaar vervoer houdt zich niet bezig met de vervoersplicht maar met marktwerking.
Het niet willen investeren in dorpse wijkopbouw qua samenstelling van bewoners,groenvoorziening en het unieke rust-ruimte aspect geven de genadeklap dat bewoners wegtrekken.
Defensie met hun F-16 terreur doet de rest.
Dongeradeel is ziek!

Annette Reinboud, Lioessens op 17-05-2009, 16:54

Nieuwe initiatieven in de streken waar bevolkingskrimp dreigt, zijn altijd welkom. Gezien het ruimtegebrek in de Randstad, liggen er voor de streken in de periferie van ons land kansen. Oost-Groningen ligt heel centraal in Europa. Het wordt tijd dat men dat in de Randstad gaat beseffen en een deel van de economische activiteit verplaatst.

Een Schiedammer uit het Noorden, Winschoten op 16-05-2009, 21:28