Krimpen in gezamenlijkheid

Antwoorden op de leegloop

© Werry Crone

Pijnlijk om te accepteren, maar het platteland loopt leeg. Nederlandse gemeenten moeten af van het groeimodel, waarin alleen uitbreiding een graadmeter voor succes is. Krimp biedt ook kansen. Trouw onderzoekt in een serie de toekomst van ontvolkende regio’s.

Een drukke, dynamische Randstad. Daarbuiten een leeg gebied met af en toe een pittoresk dorpje, dat je subsidieert zodat het kan voortbestaan. Deze ruwe schets van toekomstig Nederland is economisch goed verdedigbaar, stelt econoom Paul de Beer, hoogleraar aan het Amsterdams Instituut voor Arbeidsstudies. Ontdaan van alle emoties, psychologie en politiek gehakketak zou je leeggelopen dorpen kunnen opheffen en de natuur er haar gang laten gaan.

Alle prognoses wijzen erop dat grote delen van Nederland niet ontkomen aan ontvolking. Het inwonertal in de Randstad en een aantal steden daarbuiten blijft toenemen.

„Had je me tien jaar geleden naar de toekomst van de plattelandsregio’s gevraagd, dan had ik een heel andere situatie geschetst”, bekent sociaal-demograaf Jan Latten, hoogleraar aan de UvA en verbonden aan het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). „Met de komst van internet dachten we dat mensen meer zouden uitwaaieren. Je kunt immers vanaf elke plek werken. Maar de behoefte aan werkoverleg, aan directe contacten en social talk is groot. Communicatie en sociale vaardigheden zijn steeds belangrijker geworden in bedrijven en de kenniseconomie.”

Ook moderne levenswijzen en emancipatie spelen volgens Latten een rol. „Jongeren leren langer door, 45 procent van de twintigers zit nog op school. Daarvoor moeten ze al naar de stad. Ze worden verliefd in hun studietijd, gaan samenwonen en willen allebei een goede baan om hun kennis te verzilveren. Mensen vestigen zich centraal, waar de kansen op passend werk voor beiden het grootst zijn. En dat zijn de stedelijke gebieden.”

Steden richten zich bewust op deze groepen. Zo bouwt Amsterdam woningen voor hogere inkomens. Ook bedrijven die wereldwijd personeel rekruteren, trekken naar de stad. „Die redeneren: op de hei krijg ik geen mensen.” Latten denkt aan telecombedrijf Vodafone, dat Maastricht verruilde voor het Westen. Zo wordt de regio leeggezogen en de periferie lijdt daaronder, stelt hij.

Het contrast tussen de stad en plekken in de luwte neemt toe, meent de demograaf. „Volgens de laatste gegevens van het CBS groeit Nederland tot 2050 nog met een miljoen mensen. Die groei zal heel onevenwichtig verdeeld zijn. Terwijl driekwart van de bevolking straks in de stad woont, krijgt Noordoost-Groningen te maken met krimp.”

Tot 2025 zal in 60 procent van de gemeenten het aantal inwoners afnemen. Vooral aan Nederlands randen zijn de gevolgen voelbaar. Dat zie je in de eerste plaats aan de woningbouw. De gebieden krijgen te maken met leegstand, langere verkooptijden en relatief lage verkoopprijzen.

Voor de woningbouw is vooral relevant of met het inwoneraantal ook het aantal huishoudens daalt, constateert het Planbureau voor de Leefbaarheid (PBL) dat de overheid adviseert over ruimtelijke ordening, natuur en milieu. Tot 2025 krijgt 9 procent van de gemeenten met een huishoudensdaling te maken. Het aantal huishoudens bepaalt of er bijgebouwd moet worden en welk type woning er moet komen. Voor een ouder echtpaar, een jong gezin, een student of een alleenstaande veertiger met een goede baan?

Krimpt het aantal huishoudens ernstig, dan dreigen scenario’s van leegstand en verloedering. Scholen en winkels moeten sluiten, bewoners vertrekken en kwetsbaren blijven achter. Het tij is dan nog heel moeilijk te keren.

De leeftijdsopbouw wordt in krimpregio’s steeds onevenwichtiger: er blijven meer ouderen dan jongeren achter. Dat heeft behalve voor de woningen, ook gevolgen voor de arbeidsmarkt. De economische vitaliteit dreigt af te nemen. Het opleidings- en inkomensniveau is in de grensgebieden nu al lager dan in de rest van Nederland (zie kaart).

Er vindt in deze gebieden een braindrain plaats, zegt Jan Latten, en wijst op Limburg. De meest talentvollen en hogeropgeleiden trekken weg. Dat verkleint de kans op hoogwaardige werkgelegenheid en meer welvaart. In deze regio’s zijn de gemiddelde inkomens de laagste van Nederland. „In sommige gevallen moet je durven besluiten om een dorp te laten vallen”, zegt Paul de Beer. „Hoe pijnlijk dat ook is.”

Oost-Groningen, Zuid-Limburg en Zeeuws-Vlaanderen willen daar nog niet aan, al slaat de krimp er wel toe. De regio’s werken aan een aanpak om het gebied leefbaar te houden en verpaupering tegen te gaan.

Dat gaat niet zonder slag of stoot, weet Femke Verwest van het PBL, betrokken bij het onderzoek naar de gevolgen van krimp. „Bestuurders denken volgens het groeimodel. Het is een lastige boodschap om te brengen dat gemeenten zich moeten richten op minder inwoners. Ze zien het als bestuurlijk falen.”

Limburg, waar de regio Parkstad model staat voor de rest van krimpend Nederland, is bijzonder, vindt Verwest. Daar werken zeven gemeenten samen, die corporaties, projectontwikkelaars, makelaars en zorgaanbieders bij hun aanpak hebben betrokken. Zowel nieuwbouwplannen als de behoefte aan woningen namen ze onder de loep. Van de 10.000 geplande woningen bleken er 8000 overbodig. „Ze zijn daar met z’n allen aan tafel gaan zitten en hebben een gezamenlijke woonvisie ontwikkeld.”

Dit soort regionale afspraken over verdeling van de pijn zijn nog uitzonderlijk. Maar in de regio Parkstad Limburg is de echte krimp dan ook al sinds 1997 gaande.

In gebieden waar de krimp pas kort of nog net niet heeft ingezet, is het besef nog niet altijd doorgedrongen.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.