Het nieuwe pleiten met visuele middelen

Strafpleiter Jaap Bakker, advocaat/filmmaker volgens zijn visitekaartje, aan het werk. © Trouw

Advocaten gebruiken steeds vaker visuele middelen om hun pleidooien kracht bij te zetten: videoreconstructies, 3D-animaties, zelfs complete documentaires worden vertoond in de rechtszaal. Maar hoever kun je gaan? „Als je mikt op goedkoop effectbejag, wordt het een inkoppertje voor de tegenpartij.”

Advocaten zijn de meesters van de retorica, redenaars bij uitstek. Een modern pleidooi bestaat echter niet langer uit woorden alleen. Foto’s, video’s, tekeningen en computeranimaties, alles wordt uit de kast getrokken om de rechter te overtuigen.

Het Openbaar Ministerie doet het ook. In de Groningse hiv-zaak bijvoorbeeld, toonde de officier van justitie (onder protest van de verdediging) een indringende video-opname van het politieverhoor van een van de verdachten. De hele rechtszaal kon op een groot beeldscherm zien hoe de verdachte tijdens het verhoor op het politiebureau zenuwachtig op zijn stoel zat te draaien en tegenstrijdige verklaringen gaf.

De Amsterdamse strafpleiter Jaap Bakker is een pionier van ’het nieuwe pleiten’. Zijn visitekaartje vermeldt: ’Jaap Bakker: advocaat/filmmaker’. Hij maakt korte documentaires die hij tijdens de zitting op een beeldscherm aan de rechter laat zien, ter verdediging van zijn cliënt.

„Kijk”, zegt Bakker in zijn kantoor, terwijl hij een van zijn ’pleitdocu’s’ opstart. „Deze film heb ik gemaakt toen ik een veelpleger verdedigde. Die jongen was na zijn misstappen ingetreden in een christelijke leefgemeenschap en had zijn leven gebeterd. Dat moest ik de rechter natuurlijk laten zien!”

Op het scherm verschijnt de veelpleger die een rondleiding geeft door zijn nieuwe thuis en uitlegt dat hij nu ’volgens de Bijbel’ leeft. Medebewoners van de commune vertellen op camera hoe Bakkers cliënt is ’opgebloeid’, en ’een ander mens is geworden’. „Dat verhaal kan ik wel aan die rechter gaan vertellen, maar op beeld werkt het natuurlijk veel beter”, roept Bakker. „Zo krijgt de rechter een veel realistischer beeld van de verdachte, een totaal ander beeld dan wat oprees uit het dunne dossier dat bij hem op het bureau lag.”

Hij gooit er een nieuwe dvd in. „Deze heb ik de rechter laten zien toen ik een asielzoeker bijstond, die op het punt stond uitgezet te worden.” De echtgenote van de asielzoeker verschijnt in beeld. Vanuit een sobere woonkamer vertelt ze hoe desastreus uitzetting van haar man zou zijn voor het gezin. In een volgende scène interviewt Bakker een universitair docent bestuursrecht die uitlegt waar de IND steken heeft laten vallen in deze zaak. „Zo breng ik de deskundige en zijn autoriteit de rechtszaal in”, licht Bakker toe. „Een pleitdocu moet altijd juridisch gewicht hebben en een echte bijdrage leveren aan het debat op de zitting. Met alleen een tranentrekkend filmpje bereik je niets.” De asielzoeker kreeg uiteindelijk een verblijfsvergunning, mede dankzij de argumenten uit de documentaire, zo blijkt uit de uitspraak van de rechter.

Bakker is niet de enige advocaat die toekomst ziet in beeldgebruik. Susanne Hoogwater, voorheen advocaat, zag de trend al vroeg. Sinds enkele jaren is ze geen advocaat meer, maar grafisch ontwerper/consultant voor juristen. Haar bedrijf Legal Visuals maakt beeldmateriaal voor in de rechtszaal. Dat kan van alles zijn: een schematische weergave van een complexe redenering bijvoorbeeld, of een situatieschets van de plaats delict. Alles wat een pleidooi kan ondersteunen. „De meerderheid van de mensen onthoudt informatie beter als ze die visueel ontvangen dan wanneer ze de informatie verbaal ontvangen”, legt Hoogwater uit.

Een advocaat wil de rechter overtuigen van zijn gelijk. Dat is zijn werk, maar hoever mag hij gaan met beeldgebruik? Wanneer wordt illustreren manipuleren? Hoogwater: „Die grens wordt vooral bepaald door de zorgvuldigheid waarmee het beeld wordt geselecteerd en gepresenteerd. Verder is van belang wat de intentie van beeldgebruik is. De bedoeling moet zijn: je standpunt beter uitleggen en onderbouwen en de rechter beter informeren, zodat hij een beter besluit kan nemen. Overreden mag, manipuleren niet. Bij beeldgebruik gelden dus eigenlijk dezelfde gedragsregels voor advocaten als bij een mondeling pleidooi”.

Bakker zette onder het filmpje over de asielzoeker treurige muziek, een eenzame piano op de achtergrond. „Ik wil, tot op zekere hoogte, ook sfeer creëren in de rechtszaal”, erkent hij. „En natuurlijk, daar moet je mee uitkijken. Want als je er te ver in gaat, schiet je jezelf in de voet. Dan is het niet meer geloofwaardig. Filmische middelen kunnen goed werken, maar zijn ook link. Want als je mikt op goedkoop effectbejag, wordt het juist een inkoppertje voor de tegenpartij.” Het beruchte filmpje dat Pieter van Vollenhoven liet zien, na zijn onderzoek naar Schipholbrand bijvoorbeeld. Dat ging te ver, vindt Bakker. „Die muziek eronder, dat was too much.”

Met beeld en geluid kun je inderdaad gemakkelijk manipuleren, erkent Susanne Hoogwater. „Klassiek voorbeeld is een grafiek waarbij de schaal heel gedetailleerd is. Een kleine verandering van een paar procent suggereert dan een enorm verschil.” Daarom moet de nieuwe lichting juristen geschoold worden in ’visuele geletterdheid’, vindt zij. „Rechters, officieren en advocaten moeten kritisch kunnen doorvragen, naar aanleiding van de beelden, net zoals ze dat doen bij mondelinge betogen.”.

Ton Hol, rechtsfilosoof en rechter te Haarlem, is niet zo bang voor een vervorming van de werkelijkheid door beeldgebruik in de rechtszaal: „Recht is op zichzelf ook al onvermijdelijk vervormend”, vindt hij. „De werkelijkheid wordt teruggebracht tot een juridische. Als beeldgebruik in de rechtszaal dat weer een beetje kan bijstellen, is daar op zichzelf niks op tegen, lijkt mij.”

„Het grote belang van beeldgebruik in de rechtszaal is dat de rechter een ruimer, rijker beeld krijgt.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.

’Wij zijn toch geen Peter R. de Vries’en’

Jaap Bakker is in gesprek met de Orde van Advocaten, hij wil een debat in zijn beroepsgroep over beeldgebruik in de rechtszaal. „Moeten er regels voor komen? Als advocaat moet je alles uit de kast halen om de balans van vrouwe Justitia in jouw voordeel door te laten slaan. Maar maatvoering is wel van belang. Misschien moeten er wat fatsoensregels komen: wanneer kom je met een film en wat voor inhoud heeft zo’n film. Als beroepsgroep moeten we het hebben over de grenzen. Maar niet bang zijn voor emotie in de rechtszaal.”

Dat door Bakker gewenste debat komt al op gang, zegt Willem Bekkers, Algemeen Deken van de Orde van Advocaten. „Het houdt ons wel bezig, ik verwacht zeker dat het gebruik van beeld in de rechtszaal de komende jaren verder zal toenemen.” En dat is goed, vindt de Deken. „Beeldgebruik kan veel bijdragen aan de oordeelsvorming door de rechter. Het vaststellen van de feiten is zo’n wezenlijk onderdeel van een proces. Daar moet je alle middelen bij gebruiken die je ter beschikking staan.”

Maar, zegt Bekkers, beeldgebruik moet wel in overleg gebeuren. De andere partij moet erop kunnen reageren, je moet de tegenstander of de rechter er niet mee verrassen.

Voor manipulatie door beeld is Bekkers ook niet zo bang: de rechter en de wederpartij zijn daar bij. Als er onzin gepresenteerd wordt, zullen ze dat onderuit halen. Net als bij een mondeling pleidooi of een getuigenverhoor.

Jaap Bakker geeft workshops aan collega-advocaten, waarin hij ze leert hoe ook zij video’s en beelden kunnen gebruiken in hun pleidooien. Natuurlijk is er enige scepsis in de beroepsgroep, met name bij de oudere confrères, vertelt hij. „Een collega zei me eens: ’Wij zijn toch geen Peter R. de Vries’en?’ Maar dat zijn we eigenlijk wel. Wij advocaten zijn verhalenvertellers bij uitstek! We moeten reconstructies maken en bewijsmateriaal aandragen. De rechter voeden in zijn oordeelsvorming.”

Bakkers collega’s denken ook wel eens dat het niet mag, films draaien in de rechtszaal. „Onzin. Vraag het gewoon aan de rechter, dan mag het meestal.” Het is wel verstandig om de rechter van tevoren uit te leggen waarom je de film wilt tonen, en op welk punt de vertoning van beeld zal bijdragen aan je pleidooi, zegt Bakker. „Het gaat er natuurlijk om dat het beeld toegevoegde waarde heeft op je betoog.”

Kijken naar pleitdocu’s

Om pleitdocumentaires van Jaap Bakker te bekijken, surf naar www.jaapbakker.com, en klik op ’dossier’.

Enkele filmbeelden uit Jaap Bakkers pleitdocumentaire over de asielzoeker.

Voor voorbeelden van het werk van Legal Visuals: www.legalvisuals.nl

: BEELDMATERIAAL LEGAL VISUALS

Combinatie beeld en geluid brengt de boodschap het beste over

„Mensen zijn kijkdieren, het grootste deel van ons brein is bezig met beelden registreren en verwerken”, zegt prof. dr. Victor Lamme, hoogleraar cognitieve neurowetenschap aan de Universiteit van Amsterdam.

„Mensen onthouden beelden heel goed. Ons visueel systeem is er ook op gericht om een beeld in een klap te interpreteren. Dat gaat razendsnel. Als je iemand een tiende van een seconde een plaatje laat zien, weet die persoon direct wat het is en geeft hij er meteen ook een betekenis aan.”

Het registeren en interpreteren van beelden gaat, in vergelijking met woorden, bovendien heel automatisch en instinctief, legt hij uit. „Beelden registreren doe je al vanaf je geboorte, voordat je woorden ter beschikking had. Daarnaast kan ik me voorstellen dat je met beelden in de rechtszaal beter op de emotie kunt spelen dan met woorden. Denk maar eens aan een bloedige moordscène. Maar als je iemand ergens van wilt overtuigen, is de combinatie van beeld en geluid, en misschien ook wel geur, het best. Dan komt de boodschap het beste aan.”