Leraren moeten elkaar stimuleren

De inbreng van de leraar is doorslaggevend voor de resultaten , zegt Annette Roeters, inspecteur generaal voor het onderwijs. „De leraar zou gebaat zijn bij meer reflectie op het eigen werk. Maar hij staat er niet altijd voor open.”

De nieuwe inspecteur-generaal voor het onderwijs Annette Roeters zegt het ongeveer halverwege het gesprek met enige nadruk: de leraar maakt het verschil. Hij bepaalt hoe hij zijn lestijd indeelt, waar hij accenten legt, hoe hij zijn leerlingen enthousiast maakt voor de stof. „Zijn inbreng is doorslaggevend voor de resultaten van ons onderwijs.”

Maar in het voortgezet onderwijs doet de leraar het niet op alle fronten goed, constateert de inspectie in haar gisteren gepubliceerde onderwijsverslag. Sinds 2001 noteren de inspecteurs, die middelbare scholen bezoeken, dat een groeiend aantal docenten steeds minder toekomt in hun lessen aan puur onderwijs geven. „De les begint bijvoorbeeld later, omdat er onrust is in de klas.” Meer tijd gaat naar vooral orde houden. En de stof wordt minder goed uitgelegd dan voorheen.

De geboren en getogen Groningse Roeters (53) laat zich tijdens haar eerste kennismaking met de pers flankeren door haar hoofdinspecteur voor het basisonderwijs Leon Henkens. „Ik heb alle details nog niet helemaal in mijn hoofd”, verontschuldigt Roeters zich, die op 1 februari aantrad.

Maar als het over de leraar gaat, hoeft Henkens niet bij te springen. Roeters begon haar carrière zelf als docente en vervulde daarna verschillende leidinggevende posities in het onderwijs.

Leraren wijzen vaak op externe factoren die de oorzaak zijn dat hij de laatste jaren minder goed kan werken. Docenten moeten bijvoorbeeld meer managementtaken uitvoeren of vaak zomaar invallen als een collega ziek is, vanwege het lerarentekort.

En die docent heeft sinds de jaren negentig onderwijsvernieuwingen als de komst van het vmbo en de tweede fase door moeten voeren, terwijl hij daar vaak niets in zag, constateerde onlangs de commissie-Dijsselbloem, na een parlementair onderzoek.

Roeters: „Een leraar is wel zelf verantwoordelijk voor de indeling van de les en het helder uitleggen van de stof aan de leerlingen. Wij merken dat de invulling van de lessen en de instructie minder goed gaan. Dat zien de inspecteurs die op de scholen onderzoek doen en hiermee terug komen. En dat melden wij nu.”

Annette Roeters is sinds 1 februari inspecteur-generaal voor het onderwijs.

De inspectie meet op scholen de onderwijstijd door te kijken naar gegevens als spijbelen, lesuitval en de zogenoemde ’efficiënte invulling van de lessen’. De inspecteurs bezoeken met steekproeven klassen en observeren hoe de les gegeven wordt. Hoeveel tijd is er voor uitleg van de stof en is die uitleg duidelijk? Weten de docenten de aandacht van de leerlingen goed vast te houden?

Hoe het komt dat leraren het minder goed doen, weet Roeters niet. „Wij zeggen ook niet dat de leraar schuld heeft aan afnemende kwaliteit van het onderwijs ofzo. Wij constateren alleen: het gaat minder goed met de lestijd en en de instructie.”

Het is aan de scholen met die gegevens aan de slag te gaan, vindt zij. Feiten noteren en vervolgens het onderwijs verbeteren, het is een terugkerend thema in het verslag van de inspectie. Want het klinkt zo logisch: meten is weten. Maar op bijna tweederde van de scholen voor basisonderwijs en voortgezet onderwijs gebeurt dit niet of nauwelijks.

Leraren, ook in het basisonderwijs, zouden gebaat zijn bij meer reflectie op hun eigen werk, vindt Roeters. „Maar ze staan daar niet altijd voor open.”

Henkens vult aan: „Vroeger zei men: koning, keizer, admiraal, baas in eigen klaslokaal. Zo moet het dus niet. De leraar moet als professional werken, niet als individu.”

Een leraar maakt deel uit van een team, dat elkaar zou moeten stimuleren en beoordelen, stelt de inspectie. De schoolleiding en het bestuur zouden zich niet alleen met zaken als financiën moeten bezighouden, maar actief aan verbetering van het onderwijs moeten werken. Henkens legt uit hoe bijvoorbeeld Cito-toetsen op de basisschool beter ingezet moeten worden.

De eindtoets van Cito geldt nu bijna overal slechts als advies voor het vervolgonderwijs van een individuele leerling. Maar als je de gemiddelde score van alle leerlingen uit groep 8 weet, krijg je ook informatie over hoe goed het onderwijs op de school is geweest. Want je kunt deze resultaten leggen naast die van scholen met een vergelijkbare groep leerlingen.

Henkens: „Vaak zijn er aanzienlijke verschillen tussen twee op zich vergelijkbare scholen, maar stellen scholen toch de vraag niet: hoe komt het dat wij het slechter doen? En hoe kunnen wij het in de toekomst beter doen?”

Hetzelfde gaat op voor twee parallelklassen: waarom doet de ene het beter dan de ander? Dat kan gebeuren via vergelijkingen van toetsresultaten van de verschillende vakken: rekenen, taal, aardrijkskunde, Engels. Als de ene klas veel beter op Engels scoort dan de ander, ligt dat vermoedelijk aan de leraar. „Die kan bijvoorbeeld extra geschoold worden.”

En niet alleen met de eindtoets van Cito kunnen scholen zichzelf een spiegel voorhouden, valt Roeters hem bij. Want leerlingen worden gedurende de basisschooltijd geregeld getest. Dit levert een zogenoemd leerlingvolgsysteem op waarin de vorderingen van de leerling exact bijgehouden worden.

Alleen worden ook deze Cito-tussentoetsen vaak alleen gebruikt om te bezien hoe de individuele leerling het doet, merkt de inspectie. Terwijl de totale gemiddelde score van de groep op de verschillende vakken ook belangrijke informatie geeft over de kwaliteit van de lessen. Roeters: „Scholen hebben die gegevens, maar missen blijkbaar de kennis om er goed mee om te gaan.”

Dat gaat niet alleen op voor de zwakke scholen, maar ook voor de 90 procent die het al voldoende goed doet, stellen Roeters en Henkens. Zowel in het basis als in het voortgezet onderwijs kan de kwaliteit zo sterk verbeteren is hun overtuiging.

Dit standpunt levert de inspectie soms felle verwijten op. Roeters: „Dan krijg je te horen: ’het toetscircus komt weer langs’. Of er wordt gesproken over ’de afrekencultuur van de inspectie’. Maar zulke beelden kloppen niet. Wij staan niet voor een evaluatie ván het onderwijs, maar eentje vóór het onderwijs. Wij willen dat scholen de komende jaren beter gebruik maken van gegevens die zij zelf al hebben.”

Maar er is vaker kritiek op het optreden van de inspectie. De parlementaire onderzoekscommissie-Dijsselbloem meldde dat de inspecteurs te veel bezig zijn met het doorvoeren van vernieuwingen in het onderwijs, terwijl zij slechts toezicht behoren te houden op de kwaliteit.

Volgens Roeters een onterecht verwijt. „Wij voeren geen vernieuwingen door. Kijk maar naar het mbo. De onderwijsinstellingen zijn druk bezig met het invoeren van een grote vernieuwing: het competentiegericht leren. In ons toezicht daarop zijn we echt volstrekt neutraal. We kijken naar de resultaten en niet naar de didactische aanpassingen die er plaatsvinden.”

De inspectie denkt dat het onderwijs in Nederland beter kan, maar noemt de kwaliteit van de meeste onderwijsinstellingen tegelijk ’beslist voldoende’. Het weinig rooskleurige beeld dat uit recente onderwijsrapporten als dat van de commissie-Dijsselbloem naar voren komt, ’verdient nuancering’, stelt de inspectie. Zeker in vergelijking met de omliggende landen doet Nederland het nog altijd goed, al lopen die landen de laatste jaren wel wat van hun achterstand in.

De grootste bedreiging voor het onderwijs? Roeters: „De lerarentekorten in het voortgezet onderwijs. Juist als de leraar het verschil maakt, is de huidige trend zeer zorgelijk, we weten al kijkend naar de opleidingen, dat er te weinig leraren aankomen.”

Het gevaar dat er steeds meer onbevoegde docenten voor de klas komen is reëel, zegt zij. „Dat is nu al gaande. En we weten dat het ziekteverzuim 7 procent is, dat is hoog voor deze beroepsgroep. Er is ook onvrede onder docenten. Het is dus heel belangrijk aandacht aan die leraar te geven. Hij moet goed toegerust zijn, maar hij moet vervolgens ook goed onderwijs geven.”

© Trouw 2009, op dit artikel rust copyright.