Op de steppe in de Noordzee

• 
• 1 / 2
• 

   

Wolharige neushoorns, beren, grottenleeuwen, wisenten, hyena’s en sabeltandtijgers. Ze liepen rond op de steppe die tot in de laatste ijstijd de Noordzee en ons land bedekte. Paleontoloog Dick Mol stelt de dieren ten toon.

’Zet hem daar maar neer, een beetje aan de rand van het water.” Paleontoloog Dick Mol dirigeert de dragers van drie losse onderdelen van een nagemaakte steppewisent naar een open stuk duin, aan de rand van een meertje in de buurt van Schoorl. Met een lange pin wordt het stalen frame in de kop gekoppeld aan het voorlijf, dat vervolgens weer aan het achterlijf wordt geprikt. Als de wisent dan op zijn poten wordt gezet, wordt zijn volle omvang pas echt duidelijk. Boven zijn schouders toornt een enorme bult tot meer dan twee meter boven de grond. „En dit is geen fantasie”, benadrukt Mol. „Alles wat je hier ziet is gebaseerd op de fossil record, de bewijzen die we voornamelijk van de bodem van de Noordzee hebben opgevist.”

Enkele van die fossiele bewijzen heeft Mol meegenomen naar het duin, zoals een complete schedel van enkele tienduizenden jaren oud. „Het had niet veel gescheeld, of ik had deze schedel voor mijn ogen weer naar de bodem van de zee zien kukelen”, herinnert Mol zich. „We waren naar botten aan het vissen met een kotter op de Eurogeul, een kilometer of tien ten westen van de Maasvlakte. Toen het net omhoog kwam, hing deze schedel aan een puntje van zijn hoorn in het net te bungelen. Vlak voor we het net binnen konden hijsen, brak die punt af. We hebben vreselijk veel mazzel gehad dat ’ie alsnog in het net viel en niet ernaast!”

Een tweede bewijsstuk is een rugwervel, ook uit de Noordzee. „Waar mensen op hun wervels kleine bobbeltjes hebben aan de rugzijde, had de steppewisent op de voorste wervels doornuitsteeksels van meer dan een halve meter lang. Die dienden om de enorme spieren van zijn nek houvast te geven. Die grote bult op zijn rug is dus echt geen foutje van de maker”

Die maker van de replica is de Rotterdamse kunstenaar Remie Bakker. Hij maakte in samenspraak met Mol al diverse verantwoorde reconstructies van pleistocene zoogdieren. „Het meest tastbare voorbeeld dat ik voor de bouw heb zijn uiteraard de fossielen. In het geval van zo’n complete mammoet die enkele jaren terug in de Siberische permafrost is gevonden heb je meteen een enorme hoop informatie. Maar ook uit deze Noordzee-botten kun je veel afleiden over de grootte, de bouw en ook de gang. En tenslotte zijn van veel van deze dieren grottekeningen gevonden”, weet Bakker. „Er zijn mensen geweest die deze steppewisenten hebben zien lopen en daar tekeningen van hebben achtergelaten. Je zou wel gek zijn als je die unieke ooggetuigenverslagen niet zou gebruiken.” Maar daar begint Mol toch een beetje te morren. „Graffiti”, moppert hij als het over de grottekeningen gaat. Hij houdt het toch het liefst bij wat hij noemt ’de toetsbare feiten’.

Mol laat zien hoeveel van die feiten hij inmiddels heeft verzameld in zijn huis. De piepschuimen dozen met botten en botjes staan zelfs in de huiskamer tot het plafond opgetast. De te grote botten waarvoor geen dozen bestaan, zoals een mammoetschedel, enkele dijbenen en wat kaken, liggen en staan verspreid door het huis, keurig geprepareerd, genummerd en gedocumenteerd. „De meeste van deze fossielen komen van de bodem van de Noordzee. In de laatste ijstijd, van ongeveer 100.000 tot uiteindelijk 10.000 jaar geleden, was de Noordzee een droge steppe. Die liep van Engeland, over Europa en Azië, door tot Noord-Amerika. Ter hoogte van de huidige Noordzee liep door die steppe de voorloper van de Maas in een grote bocht naar het noorden. Aan de oevers van die rivier moeten zich veel dieren hebben verzameld om te drinken. En waar veel dieren samenkomen, gaan er ook veel dood. Vandaar dat je nu op bepaalde plaatsen in de Noordzee grote concentraties fossielen vindt.”

Op basis van de verhoudingen in de fossielen, durft Mol met redelijke zekerheid te stellen dat de toenmalige ’mammoetsteppe’ vooral bevolkt is geweest met kuddes mammoeten en wisenten. Daarnaast hebben er veel paarden gelopen, wolharige neushoorns en in mindere mate beren, grottenleeuwen en hyena’s.

Een relatieve zeldzaamheid was de sabeltandtijger. Van dat dier is nog maar één keer een substantieel fossiel uit de Noordzee gevist: een kaak met een paar tanden. „Maar dat was wel meteen een bijzondere”, zegt Mol. „Met behulp van radioactieve koolstof-14 hebben we bewezen dat dit fossiel ’slechts’ 28.000 jaar oud is. Tot dat moment ging de wetenschap er van uit dat de sabeltandtijger al enkele honderdduizenden jaren terug uit onze streken verdwenen was.”

Op de plek waar veel botten van landzoogdieren worden gevonden komen ook regelmatig resten van zeezoogdieren boven. „Niet zo vreemd”, vindt Mol. „De monding van de rivier is waarschijnlijk zo breed geweest dat er ook regelmatig walvissen en dolfijnen een flink stuk stroomopwaarts zijn gezwommen. Zo weten we dat bijvoorbeeld de beloega of witte walvis hier samen met de wisent en de mammoet voorkwam.”

Hoe de begroeiing van de steppe eruit moet hebben gezien is geschetst door paleo-botanicus Bas van Geel van de Universiteit van Amsterdam. Uit de bonken modder en veen die tegelijk met de botten uit de zee omhoog komen, verzamelde hij zoveel mogelijk stuifmeel. Hij bracht de pollen op naam, bepaalde de aantalsverhoudingen en kwam tot een beeld van een soort ’West-Europese Serengetti’. Er groeiden vooral veel soorten grassen en maar heel weinig bomen. Er groeiden ook geen planten die van natte voeten houden, waarmee de paleontologen de mammoetsteppe dan ook omschrijven als een koude maar droge steppe, „Dus zeker niet de vlakten met een enorm dikke sneeuwlaag waar je een verdrietige mammoet met zijn slurf een enkel grassprietje onder vandaan ziet peuren.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.