Bij SP gaat partij altijd boven het individu

Sinds Düzgün Yildirim tegen de wil van de partij in de senaat kwam, ligt de SP onder vuur. Actieve leden hekelen de centralistische opstelling van de partij die nu 52.000 leden telt. Heeft de partij last van groeistuipen of is er een structureel probleem?

’Bij de SP is het eenrichtingsverkeer. Alles gaat van de top naar beneden, zestig mensen maken de dienst uit in een partij van 52.000 mensen”, vertelt Johan Luijendijk, tot voor kort een actief SP-raadslid in Zutphen. Toine van Bergen, SP-Statenlid in Gelderland: „De partij staat niet open voor kritiek. Dan schieten ze boven in de partij in een kramp.”

Paul Freriks, voormalig fractievoorzitter van de SP in de provincie Gelderland en oud-raadslid: „Partijdiscipline, dat is het enige wat ze bezig houdt. Met persoonlijke omstandigheden houden ze geen rekening. Het individu telt niet.”

Miguel Sloendregt, ooit voorzitter van de SP in Den Haag: „Als de partij zich tegen je keert, dan gaat het loei, loeihard.”

Maar hoe reageert Remi Poppe, Kamerlid, SP-lid van het eerste uur en naast leider Jan Marijnissen een van de gezichten van de partij: „Slap gelul allemaal. Het eigen belang van deze mensen staat voorop. Ik baal er van. De SP is hartstikke democratisch.”

De uitspraken van Van Bergen, Luijendijk, Freriks en Sloendregt, maar ook de affaires rond senator Düzgün Yildirim en Tribune-hoofdredacteur Elma Verhey betekenen in ieder geval deuken in het flitsend rode imago van de SP. Met het charisma van leider Jan Marijnissen en het energieke activisme van de rest van SP-politici en kader veroverde de Socialistische Partij het electoraat. De verkiezingen voor de Tweede Kamer waren de kroon op het succes (van 9 naar 25 zetels) van een lange mars door diverse politieke bestuurslagen van Nederland en dat kreeg een vervolg in de Statenverkiezingen. De SP is de derde partij van Nederland geworden en vormt een serieuze bedreiging voor de gevestigde politieke orde, vooral voor GroenLinks en de PvdA.

Hoewel de meeste partijen last hebben van een afkalvend aantal leden, groeit de SP als kool. Vanaf ruwweg 2000 verdubbelde het aantal leden, tot bijna 52.000 leden. Een partij die bij demonstraties tegen marktwerking in de zorg, tegen hervorming van de WAO, tegen milieuvervuiling, tegen aantasten van uitkeringen, immer vooraan staat en dat spreekt mensen aan. „De idealen en de concrete wijze van politiek bedrijven waren voor mij in 2002 redenen om lid te worden”, vertelt Johan Luijendijk. „Het activisme van de SP, daar ging het mij om”, zegt Paul Freriks.

De forse toestroom van leden stelt de partij wel voor een nieuw probleem. Zij lopen tegen een partijcultuur aan die zich in dertig jaar activisme en politieke strijd heeft gevormd. Die cultuur kenmerkt zich door een centralistische opstelling, stelt Gerrit Voerman, directeur van het documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij schrijft een boek over de SP dat volgend jaar verschijnt. Deze vaststelling is niet nieuw. Ook in de jaren negentig van de vorige eeuw werd de sterke grip van de leiding op de partij gehekeld.

Voerman: „De SP is ontstaan uit de maoïstische oppositie die in de jaren zestig uit de CPN stapte. Kenmerken waren naast de politieke doelen, een populistische opstelling en een centrale leiding van de partij. De SP werd later marxistisch-leninistisch en nog veel later, in de jaren negentig, maakte deze oude ideologie plaats voor een partij die solidariteit en menselijkheid predikte. De partij is flink naar het midden opgeschoven richting de PvdA. Maar wat uit het verleden is overgebleven zijn het populisme en de centrale leiding. En daar wringt de schoen.”

In de afgelopen maanden haalden diverse interne conflicten die de woorden van Voerman illusteren de publiciteit. Dat ondervond Düzgün Yildirim, actief SP’er in de Overijsselse provincie die naar eigen zeggen in mei tot zijn verrassing op voorkeurstemmen in de senaat werd gekozen, ten koste van de kandidaat van de partij, Ineke Palm. Volgens Hans van Heijningen, partijsecretaris, regisseerde Yildirim zelf zijn voorkeursactie en was dit tegen alle democratisch afgestemde afspraken en de kandidatenlijst.

Maar waar de partij de zaak in der minne had kunnen proberen te schikken, koos de leiding voor de aanval. De actie van Yildirim werd niet gepikt. Hoewel zijn zaak nog moest worden besproken in de partijraad, het hoogste controlerend orgaan van de SP, wist Van Heijningen al te melden in de media: „Yildirim krijgt een gebakje en een vriendschappelijk handdruk, maar de zetel zal hij weer moeten inleveren.” En inderdaad, 96 procent steunde de opstelling van de partijleiding.

Toch maakte de opmerking van de partijsecretaris de tongen los, critici waren laaiend. Miguel Sloendregt: „Bij de SP gaat de partij altijd boven het individu.” Sloendregt kan het weten. Hij was in een vorig leven behalve voorzitter van de Haagse SP ook persoonlijk medewerker van Ali Lazrak, het Kamerlid dat na een conflict over de afdrachtregeling, in 2004 uit de SP werd gezet. „Er zijn zowel door Lazrak zelf en de partijleiding fouten gemaakt, maar wat mij vooral bij is gebleven is de ongekend harde opstelling van de partij. Als er een conflict ontstaat word je dood verklaard.”

De afdrachtregeling is een van die zaken die steeds terugkeert als er ruzie ontstaat. Alle actieve SP-leden ondertekenen de verklaring dat ze hun schadeloosstellingen uit de raad, Staten of landelijke politiek in de partijkas storten. Ze krijgen een salaris van de partij gebaseerd op een modaal inkomen, of in het geval van een raadslid, een onkostenvergoeding van circa 25 procent van de officiële raadsvergoeding. Er wordt rekening gehouden met individuele omstandigheden, zegt de partij. Iedereen binnen de SP steunt deze unieke regeling, alleen vinden critici dat er juist te weinig rekening wordt gehouden met individuele omstandigheden.

Ina Veenstra uit Leeuwarden stapte eind 2004 uit de SP, omdat ze als raadslid een conflict kreeg over de afdrachtregeling.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.