Jan ter Laak 1938-2009

Vredeswerker zonder grenzen

Van bekende Nederlander werd Pax Christi-secretaris Jan ter Laak de man die plots verdween. De laatste tien jaar werkte hij in de luwte.

Bleek stapte Jan ter Laak in februari uit het vliegtuig, terug uit Qatar. Hij was daar geweest voor een bijeenkomst van de mede door hem opgerichte organisatie Bridging the Gulf, voor mensenrechten in het Midden-Oosten. Hij bracht bij die conferentie zijn ervaring in, opgebouwd in Cuba, in Tsjetsjenië, in China, in Colombia, in Pakistan, Afghanistan, Israël, Bosnië en in Nederland. Als secretaris van de katholieke vredesbeweging Pax Christi had Ter Laak in de jaren tachtig en negentig de grote brandhaarden bezocht, de boel bekeken en een plan bedacht om er vanuit de Nederlandse vredesbeweging iets aan te doen. Dat kon zijn het organiseren van een demonstratie, het informeren van politici en andere sleutelfiguren, het mobiliseren van betrokkenen of het bij elkaar brengen van mensen die invloed kunnen uitoefenen.

Die grote conflicten, zoals ooit de Koude Oorlog en daarna op de Balkan, of in Afghanistan, daar kon je lang over denken, daar kon je somber over doen, maar dat was niet de stijl van Ter Laak. Daar was hij te ongeduldig voor. Bij een wandeling liep hij meters vooruit, tijdens een pastoraal gesprek had hij de oplossing al bedacht voor het probleem helemaal op tafel lag. Zijn ongeduld, waaraan vrienden zich soms ergerden, was enorm handig bij de aanpak van misstanden. Jan ter Laak kwam, zag en begon mensen te verzamelen om er iets aan te doen. Dat organiseren en netwerken had hij van zijn moeder, molenaarsvrouw met tien kinderen, waarvan Jan de tweede was.

Met een heeroom die bisschop in China was en een zolder waar de mis gespeeld werd met zijn zussen als misdienaars, moest de molenaarszoon uit Didam wel naar het seminarie. Eerst Apeldoorn, daarna Rijsenburg. Hij kwam even naar huis voor de begrafenis van zijn vader en nam zich voor om dat soort dingen later, als hij priester was, beter te doen. Warmer vooral, niet zo kil.

Wat daar op dat seminarie gebeurd is? Het was begin jaren zestig, de geest van bevrijding woei door de college- en de slaapzalen.

De studie aan het seminarie gaf hem in ieder geval de gelegenheid, zijn organisatietalent te ontwikkelen. De jonge priesterstudent Ter Laak vormde in korte tijd het gezelschap Vindicamus om van gezelligheidsclub tot studentenvakbond. De eerste studentenopstand in Nederland was niet in het socialistische Nijmegen of anarchistische Amsterdam, maar op de priesteropleiding Rijsenburg, in 1961. Net als vele jonge katholieken liep ook Ter Laak mee met de voettochten van Pax Christi. Natuurlijk kreeg hij er snel een leidende functie. In de afstudeerscriptie voor zijn studie klassieke talen vond hij een passend thema : de Lysistrata, waarin Aristophanes beschrijft hoe de vrouwen in seksstaking gaan om hun mannen te dwingen, geen oorlog meer te voeren.

De dreigende kernoorlog had tot gevolg dat in 1966 het Interkerkelijk Vredesberaad werd opgericht. Samenwerken was vruchtbaarder dan elkaar beconcurreren, vond Jan ter Laak. Bij Pax Christi meenden ze dat hij de enige was die tegen Mient Jan Faber opkon, de man van het IKV. Ter Laak was de verbindingsman, hij zorgde dat IKV en Pax Christi samen bleven optrekken. Pax Christi groeide uit tot een spraakmakende en opinievormende vredesbeweging, minder politiek dan het IKV, en met een niet al te knellende band met de kerk. Maar bij bisschoppen als Van Luyn en Ernst was Ter Laak geliefd. Zij liepen ook mee tijdens vredesdemonstraties.

Werken aan de vrede, dat betekende ook dienstweigeraars begeleiden. Pastor Ter Laak kwam dan meteen voor een gesprek, luisterde even en had, vaak voordat de gewetensbezwaarde was uitgesproken, al een baantje voor hem geregeld en een traject uitgestippeld. Dankzij hem kwam er in 1971 een nieuwe wet dienstweigering, die ruimte bood aan andere bezwaren dan de obligate weigering om te doden. In een democratie vraagt deelname aan de krijgsmacht een bewuste keuze, niet een verplichting tot absolute gehoorzaamheid, vond Ter Laak.

Tot verbijstering van zijn omgeving kwam er in 1996 een aanklacht tegen de gevierde secretaris van Pax Christi. In de tijd dat hij omroeppastor was, midden jaren zeventig, zou Ter Laak intieme contacten hebben gehad. Er kwamen meer aanklachten, uit de kringen van Pax Christi. Jongens op de grens van volwassenheid. Hoe kon het dat deze priester, die zich tomeloos inzette voor de vrede, deze grenzen had overschreden?

Het bestuur van Pax Christi besloot tot grote terughoudendheid, maar de telefoon stond niet stil, vooral na de uitzending van Kruispunt waarin een man die hem aanklaagde, zijn verhaal had verteld.

Daarna ging het razendsnel. Met dezelfde grote voortvarendheid waarmee Ter Laak zaken van oorlog en vrede aanpakte, werd deze pijnlijke kwestie afgehandeld, die niet alleen voor de betrokkenen schadelijk was, maar ook voor Pax Christi. Ter Laak trad onmiddellijk af als secretaris van Pax Christi en verdween naar Canada. Naar het instituut dat pastores soms hardhandig bijbrengt dat er grenzen zijn. Wegens het misbruik ontnam kardinaal Simonis Ter Laak zijn priesterlijke bevoegdheden.

Toen hij na een jaar terugkwam, was er veel veranderd. Ter Laak besloot voortaan in de luwte te opereren. Geen camera’s meer, niet meer vooraan lopen. Geen interviews. Hij zette zich in voor het Helsinki Comité, de mensenrechtenorganisatie die hij in 1988 mede had opgericht. De tien jaar dat hij hiervoor gewerkt heeft, waren de beste van zijn leven, zei hij wel eens tegen vrienden. Die vrienden meenden dat er een last van hem was afgevallen.

Toen hij terug uit Qatar uit het vliegtuig stapte, wist hij eigenlijk wel dat het niet goed zat.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.